حتوا:
ضربالمثل “شیطان را درس دادن” یکی از آن اصطلاحات پرمعنی و رایج در زبان فارسی است. این مثل زمانی به کار میرود که بخواهیم بگوییم فردی بسیار حیلهگر و داناست، آنقدر که حتی میتواند به شیطان هم کلاس درس بدهد و به او حقهها و نیرنگهای تازهای یاد بدهد.
**معنی و مفهوم اصلی:**
در نگاه اول، شاید این طور به نظر برسد که این ضربالمثل فرد باهوش را تحسین میکند، اما در واقع بیشتر برای اشاره به هوش و ذکاوتی به کار میرود که در مسیر منفی و برای فریب دیگران استفاده میشود. این مثل فردی را توصیف میکند که:
* بسیار زیرک و حیلهگر است.
* در فریب دادن و نیرنگ استاد است.
* از هوش خود برای مقاصد نادرست استفاده میکند.
**داستان و ریشه:**
داستان مشخص و ثابتشدهای برای این ضربالمثل وجود ندارد، اما تصور پشت آن بسیار گویاست. همه میدانیم که در باورهای عمومی، شیطان نماد شر، فریب و گمراهی است. حالا وقتی کسی آنقدر پر از مکر و حیله باشد که بتواند به خود شیطان درس بدهد، یعنی درجهٔ فریبکاری او از استادِ اصلیِ فریب هم بالاتر رفته است!
**نکته مهم:**
هنگام استفاده از این ضربالمثل باید به بافت و شرایط گفتوگو دقت کنید. این عبارت معمولاً بار منفی دارد و برای توصیف فردی غیرقابل اعتماد و مکار به کار میرود. اگر قصد داشته باشید کسی را به خاطر هوش مثبت و مفیدش ستایش کنید، استفاده از این مثل مناسب نیست و بهتر است از عبارتهای دیگری مانند “نابغه است” یا “خیلی باهوش است” استفاده کنید.
**مثالی برای درک بهتر:**
فرض کنید در یک کسبوکار، فردی آنقدر در معاملات کلاهبرداری و پیدا کردن راههای غیراخلاقی برای سود بیشتر مهارت دارد که هیچ کس نمیتواند جلوی او بایستد. در این شرایط ممکن است همکارانش درباره او بگویند: “مراقب باش، او آنقدر زرنگ است که میتواند شیطان را هم درس بدهد!”
به طور خلاصه، “شیطان را درس دادن” توصیفی است برای آن دسته از افراد که هوش و ذکاوتشان نه برای کمک، بلکه برای فریب و نیرنگ به کار گرفته میشود.
در این بخش، به بررسی معنی و مفهوم این ضربالمثل ایرانی میپردازیم. در ادامه با ما همراه باشید.
شیطان را درس دادن کنایه از چیست؟
۱- این کنایه نشان میدهد که فرد چقدر حیلهگر است، تا جایی که حتی شیطان هم وقتی او را میبیند، لبخند میزند و شاید راههای تازهای از او یاد بگیرد! 😶
۲- این عبارت به کسی گفته میشود که با نیرنگ و حیله، تمام مشکلات و موانع پیش رویش را از سر راه برمیدارد. چنین فردی خودش هم باعث ایجاد مشکلات تازه و زیادی در زندگی دیگران میشود. وقتی مردم از بدیهایش به ستوه میآیند، میگویند: “او حتی به شیطان هم درس میدهد!”
۳- اگر کسی کار زشتی انجام دهد که تازه و عجیب باشد و دیگران را شوکه کند، از این ضربالمثل استفاده میکنند. اینگونه افراد، مانند شیطان، باعث گمراهی دیگران در جامعه میشوند و در روز قیامت هم بار گناهان خود را به دوش میکشند، هم بار گناهان کسانی که به خاطر آنها گمراه شدهاند. (البته هر کس که فریب آنها را خورده و مرتکب گناه شده، خود نیز مسئول گناهش خواهد بود.)
در قرآن کریم، سوره نحل آیه ۲۵، سرنوشت کسانی که دیگران را گمراه میکنند اینگونه بیان شده است:
لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۙ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ
ترجمه: این افراد در روز قیامت باید هم بار گناهان کامل خود را بر دوش بکشند و هم بخشی از گناهان کسانی که به دلیل نادانی، گمراه کردهاند. آگاه باشید که آنان بار بسیار بد و سنگینی را حمل میکنند!
امام باقر علیه السلام نیز در این باره میفرمایند:
أيُّما عَبدٍ مِن عِبادِ اللّه ِ سَنَّ سُنَّةَ هُدىً كانَ لَهُ أجرٌ مِثلُ أجرِ مَن عَمِلَ بذلكَ مِن غَيرِ أن يُنقَصَ مِن اُجُورِهم شَيءٌ ، و أيُّما عَبدٍ مِن عِبادِ اللّه ِ سَنَّ سُنَّةَ ضَلالَةٍ كانَ علَيهِ مِثلُ وِزرِ مَن فَعَلَ ذلكَ مِن غَيرِ أن يُنقَصَ مِن أوزارِهِم شَيءٌ
ترجمه: هر کدام از بندگان خدا که روش و راه درستی را شروع کند، پاداش او به اندازه پاداش تمام کسانی است که از آن روش پیروی میکنند، بدون اینکه از پاداش آنان کم شود. و هر کس که روش و راه نادرستی را آغاز کند، گناهش به اندازه گناه تمام کسانی است که آن راه را میروند، بدون اینکه از گناهان آنان کاسته شود.