در دنیای موسیقی، واژهها و مفهومهای فراوانی به کار میرود که هر یک در جایگاه خود معنا پیدا میکنند. آشنایی با این واژهها به ما کمک میکند موسیقی را بهتر بفهمیم و از آن لذت بیشتری ببریم. یکی از این مفهومهای مهم، «مایه» در موسیقی است که در این نوشته از وبلاگ یافتو به آن میپردازیم. امیدواریم تا پایان این مطلب همراه ما باشید.
آشنایی با اصطلاح مایه در موسیقی
اصطلاح مایه در موسیقی
مایه یا تنالیته در موسیقی، به چینش منظم یا نامنظم نتهای یک گام گفته میشود.
پس با توجه به این تعریف، هر قطعه موسیقی در یک مایه مشخص ساخته میشود. به عنوان نمونه، یک آهنگ ممکن است در مایه «لا» نوشته شود؛ یا به بیان دیگر، گام اصلی آن آهنگ «لا» است.
به زبان سادهتر، وقتی یک نت مرکزی وجود داشته باشد و بقیه صداها به سمت آن گرایش پیدا کنند، مایه یا تنالیته شکل میگیرد. این نت مرکزی، نت پایه نامیده میشود که اساس و پایهٔ تنالیته است.
تنالیته در موسیقی
در موسیقی، هر گام یک نت مرکزی و پایه دارد که جای آن ثابت است.
به بیان دیگر، هر گام موسیقی حول یک نت اصلی شکل میگیرد؛ بقیه نتها از آن فاصله میگیرند و دوباره به سمت آن بازمیگردند.
این نت پایه، مفهومی ساده است، اما درک و احساس ما هنگام شنیدن یک قطعه را عمیقاً تحت تأثیر قرار میدهد. همچنین، این اصل بر ساختار نتها و آکوردها و جهتگیری کلی قطعه موسیقی نیز اثر میگذارد.
زیر و روی یک مایه :
عبارتهایی مانند «زیر یک مایه را خواندن» یا «بم آن مایه را خواندن» در واقع به همان نت آغازین و پایانی یک گام موسیقی اشاره دارند. منظور این است که فرکانس نت اول و آخر آواز در آن گام خاص، یکسان و مشابه است.
مایه های چپ و راست :
مایههای گوناگون از نظر زیر و بمی صدا به دو گروه «راست» و «چپ» بخشبندی میشوند. این دستهبندی بر پایهی ویژگی اولیهی مایه و جنس نت آغازین گام انجام میگیرد.
به بیان دیگر، در طبیعت تفاوت زیر و بمی میان صدای مردان و زنان وجود دارد و در عمل، صدای مردان و زنان به اندازهی یک اکتاو (هشت نت) با هم فاصله دارند.
به مایههایی که بانوان با توجه به طبیعت و ساختار صدایشان برمیگزینند، مایههای چپ (چپکوک) گفته میشود و به مایههایی که مردان انتخاب میکنند، مایههای راست (راستکوک) میگویند.
پس در نتیجه: به صدای نازک (زیر) مردان و زنان «چپکوک» و به صدای کلفت (بم) مردان و زنان «راستکوک» گفته میشود.
مطلوبیت تنالیته مایه ها :
همهی مایهها از نظر زیروبمی و کیفیت صوتی، مناسب و دلنشین نیستند و انتخاب بعضی از آنها از لحاظ ارتفاع صدا، ناپسند و نامطلوب است.
نامطلوب بودن یک مایه، ارتباط مستقیمی با محدودهٔ صدایی و وسعت صوتی خواننده دارد.
تعداد پردههای سازهای مضرابی مانند تار، توسط علینقیخان وزیری و بر پایهٔ محاسبات مشخص، افزایش یافت.
پس از این تغییر، این امکان به وجود آمد که بتوان هر مایهای را از هر نتی روی ساز (مانند تار و سهتار) شروع کرد؛ خواه آن نت پرده باشد، نیمپرده یا حتی ربعپرده.
به این ترتیب، برای هر یک از دستگاهها و آوازهای ایرانی، بیش از چهل مایه مختلف ایجاد شد.
در مجموع، با در نظر گرفتن هفت دستگاه و پنج آواز موسیقی ایرانی، بیش از پانصد مایه به دست میآید که بسیاری از آنها رایج و متداول نیستند.
از بین مایههای بسیار زیادی که روی ساز وجود دارد و میتوان برای آنها یک گام در نظر گرفت، بسیاری از نظر زیروبمی و کیفیت صدا، مناسب و خوشایند نیستند.