یکی از وسیعترین دستگاههای موسیقی ایرانی، دستگاه ماهور نام دارد. این دستگاه از نظر فاصلههای صوتی شبیه به گام ماژور در موسیقی غربی است و معمولاً برای نواختن آهنگهای شاد در جشنها و مراسم عید استفاده میشود. به همین دلیل تعداد زیادی قطعه شاد و فرحبخش در این دستگاه ساخته شده است. در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با دستگاه ماهور و ویژگیهای آن آشنا خواهید شد.
آشنایی با ماهور؛ یکی از دستگاه های موسیقی ایرانی
این دستگاه پنجاه گوشه دارد که همهٔ آنها با فرودی به درآمد بازمیگردند و در سه محدودهٔ صوتی بم، میانی و زیر نواخته میشوند. ماهور آوازی باوقار و باشکوه است که احساسی از عظمت و ابهت به شنونده منتقل میکند. آهنگسازان از این دستگاه برای بیان رشادتها و دلاوریها بهره میبرند. همچنین ماهور به دلیل نزدیکی با موسیقی غربی، میان جوانان از محبوبیت ویژهای برخوردار است. در کل، آواز ماهور، حالوهوایی شاد و نشاطبخش دارد.
دربارهٔ خاستگاه دستگاه ماهور و نام آن، دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. برخی آن را به موسیقی کهن ایران یا هند پیوند میدهند و برخی دیگر آن را مرتبط با مقامهای موسیقی قدیم ایران بهویژه مقام عشاق میدانند.
اگرچه بیشتر موسیقیدانان امروزی، دستگاه شور را مهمترین دستگاه میدانند، اما عدهای نیز ماهور را مهمترین دستگاه برمیشمارند؛ تا جایی که آموزش ردیف موسیقی معمولاً با دستگاه ماهور شروع میشود.
ایرانیان باستان در مراسم نیایش خود سرودهای مخصوصی میخواندند و ماه و خورشید را پرستش میکردند. نام ماهور از این جهت انتخاب شده که این دستگاه هم در هنگام صبح و هم در شب قابلیت اجرا دارد.
در موسیقی عربی نیز میتوان نشانههایی از ماهور را به عنوان یکی از مشتقات مقام راست یافت. مقام ماهور در موسیقی عربی از دو جنس تشکیل شده که یکی راست و دیگری عجم نام دارد و جنس عجم در تلاوت قرآن نیز استفاده میشود.
گوشه های دستگاه ماهور
در موسیقی سنتی ایران، دستگاه ماهور از بخشهای کوچک و متنوعی به نام گوشه تشکیل شده است. برخی از مهمترین این گوشهها عبارتند از: درآمد، کرشمه، آواز، مقدمه داد، داد، خسروانی، دلکش، خاوران، طرب انگیز، نیشابورک، نصیرخانی، چهارپاره، فیلی، ماهور صغیر، آذربایجانی، حصار، زیرافکند، نیریز، شکسته، عراق، نهیب، محیر، آشورآوند، اصفهانک، حزین، کرشمه، زنگوله، راک هندی، راک کشمیر، راک عبدالله، کرشمه و صفیر راک، رنگ حربی، رنگ یک چوبه، رنگ شلخو و ساقینامه. معمولاً در بخش پایانی اجرای ماهور، گوشههایی مانند راک هندی یا راک کشمیر نواخته میشود و سپس کل اجرا با یک قطعه چهارمضراب و در نهایت یک رنگ به پایان میرسد.