سرزمین ایران در هر منطقهای، آواها و نواهای محلی و پرباری برای کشف کردن دارد. در این نوشته از وبلاگ یافتو، میخواهیم به ترکمنصحرا سفر کنیم و با موسیقی مردمان این دیار آشنا شویم. مردم این سامان، اصیل و پایبند به رسوم خود هستند و هنوز هم موسیقی بومی خود را با همۀ ریزهکاریهایش مینوازند. افزون بر این، موسیقی در زندگی آنان جایگاه ویژهای دارد و در شادیها، بازیها، مراسم سوگواری، جشن میلاد پیامبر، در شصت و سهسالگی بزرگ خانواده، به دنیا آمدن فرزندان، مراسم ختنهسوران و عروسیها نواخته میشود. از این رو، آشنایی با موسیقی ترکمنصحرا میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره پیشینۀ موسیقی ایران در اختیار ما بگذارد.
محتوای موسیقی ترکمن صحرا چگونه است؟
موسیقی ترکمن صحرا در واقع همان آهنگهای محلی است که میان مردمان ترکمن در ایران، ترکمنستان و افغانستان رایج است. بخش بزرگی از این موسیقی، بیانگر رنجها و سختیهایی است که این مردم در طول تاریخ متحمل شدهاند. در این آهنگها به روشنی میتوان نوای غمگین و شکوههایی را حس کرد که به دل مینشینند. برخی بر این باورند که همین درونمایهٔ غمبار باعث شده که موسیقی ترکمنی، برخلاف بیشتر مناطق ایران، با رقص و سازهای ضربی همراه نباشد. در موسیقی محلی ترکمنها نه تنها جایی برای رقص وجود ندارد، بلکه از سازهای کوبهای هم اساساً استفاده نمیشود. علاوه بر موضوع رنج و اندوه که محور اصلی این موسیقی است، گونههای دیگری نیز در موسیقی این منطقه وجود دارند که در ادامه به برخی از آنها اشاره خواهیم کرد.
موسیقی عاطفی
در سبک موسیقی محلی ترکمنهای صحرا که با نام هودی شناخته میشود، مادران با خواندن آوازی جانسوز و پراحساس، عمق علاقه و دلبستگی خود را به فرزندانشان نشان میدهند.
موسیقی تغزلی
این ترانه درباره دوری از کسی است که بسیار دوستش داریم و به دو سبک اجرا میشود.
نوع اول را “لالهخوانی” مینامند. در این سبک، یک دختر جوان در میان گروهی از دوستان همسن خود، همراه با نوای ساز “قاووز” (که به آن زنبورک نیز میگویند) آواز میخواند.
نوع دوم “چوپانیخوانی” نام دارد. در این روش، چوپان است که آواز میخواند و صدای او با نوای نی همراهی میشود.
موسیقی حماسی رزمی
به این سبک از موسیقی، بخشی گفته میشود. بخشیها هنرمندانی هستند که با نواختن ساز دوتار، داستانهای پهلوانی و حماسی را به صورت روایی و آوازی برای شنوندگان میخوانند.
موسیقی آیینی
محتوای این اثر درباره پیوند میان انسان و پروردگار و دیگر مسائل مربوط به روح و معنویت است.
سازهای موسیقی ترکمن صحرا
موسیقی ترکمنهای صحرا بیشتر با ساز دوتار شناخته میشود. این دوتار از نوع کوچک آن است که به آن «تامدیر» میگویند. علاوه بر دوتار، ساز کمانچه نیز در این منطقه نواخته میشود؛ اما به باور محمدرضا درویشی، این ساز ریشه ترکمنی ندارد. از سازهای دیگری که در موسیقی ترکمن کاربرد دارند میتوان به غیجک، تویدیک و غووز (که همان چنگ است) اشاره کرد. همانطور که پیشتر گفتیم، در موسیقی ترکمنصحرا سازهای کوبهای وجود ندارد؛ با این حال ریتم و ضرب از ویژگیهای اصلی این موسیقی به شمار میروند. نوازندگان ترکمن حتی هنگام کوک کردن سازشان نیز به ریتم توجه دارند. مسئولیت نشان دادن ریتم و ضرب آهنگها بر عهده نوازندگان دوتار است که با حرکت انگشتان خود روی صفحه ساز، ضربهای ترانه را مشخص میکنند.
به نوازندگان ترکمن صحرا چه میگویند؟
در میان ترکمنها به کسانی که همزمان با نواختن دوتار، آواز میخوانند و داستانها و تاریخ قوم خود را روایت میکنند، «بخشی» گفته میشود. اگر کسی تنها ساز دوتار را بنوازد، او را «دوتارچی» یا «سازنده» مینامند. اما در بسیاری از موارد، واژه بخشی برای دیگر هنرمندان موسیقی مانند نوازندگان، خوانندگان و تکنوازان نیز به کار میرود.
این واژه حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ سال است که رواج یافته و پیش از آن، از کلمه «اوزان» استفاده میشد. با این حال، مختومقلی، شاعر و عارف نامدار ترکمن، در یکی از شعرهایش این دو واژه را به یک معنا به کار برده است:
«اگر به ایل سعادت روی کند، بخشی و اوزان در آیند»