اسماعیل نکیسا که بعدها به ادیب خوانساری معروف شد، نخستین مرد خوانندهای بود که در رادیوی ملی ایران به اجرای برنامه پرداخت. او از استادان برجسته سبک آوازی اصفهان به شمار میرود. ادیب خوانساری در موسیقی اصیل ایرانی بسیار تأثیرگذار بود و خوانندگان بزرگ زیادی از سبک منحصربهفرد و تواناییهای کمنظیر او الهام گرفتند. در این نوشته از وبلاگ یافتو، میخواهیم زندگینامه کامل این هنرمند را با شما به اشتراک بگذاریم.
تولد، کودکی و نوجوانی ادیب خوانساری
اسماعیل ادیب خوانساری در سال ۱۲۸۰ در شهر خوانسار، در خانوادهای متدین و مذهبی به دنیا آمد. پدرش «میرزا محمود بن ابی القاسم خوانساری» از روحانیون و خوشنویسان مشهور آن زمان بود. اسماعیل از کودکی و با تشویق پدر، آموزش علوم دینی، فقه و زبان عربی را شروع کرد.
در سن ۱۴ سالگی، یعنی سال ۱۲۹۴، او لباس روحانیت پوشید و به دلیل داشتن صدای خوش، به عنوان موذن مسجد انتخاب شد. ادیب اعتقاد داشت که باید موسیقی را از راهی غیر از مراسم مذهبی بیاموزد؛ بنابراین برخلاف نظر پدر، در سال ۱۲۹۵ نزد عندلیب گلپایگانی (تولایی) ـ که خطیبی آشنا با موسیقی بود ـ رفت تا ردیفهای آوازی را فراگیرد.
او خیلی زود دریافت که خوانسار برای رسیدن به آرزوهایش جای کوچکی است. به همین دلیل در سال ۱۲۹۸ به اصفهان رفت و نزد استادان بزرگ آواز این شهر مانند عبدالرحیم اصفهانی، میرزا حبیب اصفهانی و نایب اسدالله (نوازنده نی) آموزش دید. همچنین در سال ۱۳۰۲، به دلیل علاقهاش به آهنگهای محلی لری و بختیاری، به مناطق بختیاری و جنوب ایران سفر کرد تا با ملودیها، فرهنگ و گویش مردم آن نواحی بیشتر آشنا شود.
سفر به تهران در جوانی
اسماعیل ادیب خوانساری در سن ۲۳ سالگی، یعنی سال ۱۳۰۳، به تهران رفت. این سفر تأثیر زیادی در زندگی هنری او گذاشت. در تهران، ادیب با استادان بزرگ موسیقی آشنا شد؛ افرادی مانند غلامحسین درویش خان، حسین خان اسماعیل زاده، حبیب سماعی، مرتضی محجوبی، موسی معروفی، علی اکبر و عبدالحسین شهنازی و مرتضی نی داوود. همین دوستیها و راهنمایی این استادان باعث شد که او نواختن سازهای سهتار و پیانو را بیاموزد و اطلاعاتش در زمینه موسیقی بیشتر شود. همچنین در همان سال اول حضورش در تهران، اولین صفحه موسیقی خود را با همراهی نی مهدی نوایی ضبط کرد.
در سال ۱۳۰۹، او در شهرداری تهران (بلدیه) مشغول به کار اداری شد. سپس در سال ۱۳۱۶ در تلفنخانه شمیران و دو سال بعد در شرکت نفت میهن استخدام گردید. با راهاندازی رادیو تهران در سال ۱۳۱۹، ادیب از نخستین خوانندگانی بود که به این رادیو پیوست. او در رادیو با چهرههای سرشناسی مانند ابوالحسن صبا، علی اکبر شهنازی، حسین یاحقی، حبیب سماعی، عبدالحسین شهنازی، مهدی خالدی و مرتضی محجوبی همکاری کرد تا اینکه در سال ۱۳۳۲ به دلایلی نامشخص، همکاری با رادیو را کنار گذاشت. دو سال بعد، در سال ۱۳۳۴، با دعوت از برنامه گلها، دوباره به رادیو بازگشت.
شاگردان ادیب خوانساری
در دنیای موسیقی اصیل ایرانی، هنرمندان بزرگی حضور داشتهاند که هر یک با صدای منحصر به فرد و هنر والای خود، نقش مهمی در پاسداری و گسترش این میراث فرهنگی ایفا کردهاند.
از جمله این استادان و خوانندگان به نام میتوان به این بزرگان اشاره کرد:
فخری ملکپور
محمدعلی گلپایگانی
هنگامه اخوان
احمد ابراهیمی
اکبر گلپایگانی
حسن کسایی
سالهای پایانی و مرگ
متأسفانه ادیب خوانساری در بیست سال آخر زندگیاش با یک بیماری ریوی دست و پنجه نرم میکرد. حال او آنقدر نامساعد بود که حتی در سال ۱۳۴۹، پیشنهاد تدریس در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی را به دلیل وضعیت سلامتیاش نپذیرفت. در سالهای ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ نیز دو عمل جراحی روی ریههایش انجام شد. در نهایت، این هنرمند در ششم فروردین ماه سال ۱۳۶۱ بر اثر همین بیماری دار فانی را وداع گفت.
نقلقولهای هنرمندان درباره ادیب خوانساری
اکبر گلپایگانی میگوید: ادیب شعر را با وضوح کامل میخواند و تحریرهایش از عمق گلو بیرون میآمد، نه فقط با زبان. سبک آواز او کاملاً منحصر به فرد و ویژه خودش بود.
سید رضا طباطبایی، استاد آواز مکتب اصفهان، خاطرهای از استاد تاج اینگونه نقل میکند: “از تاج پرسیدم در لحظات خاص به صدای چه کسی گوش میدهی؟ گفت: ادیب. گفتم: مگر خودت صدای خوبی نداری؟ گفت: صدای ادیب ویژگی خاصی دارد؛ او به شکلی دلنشین میخواند و کلمات و شعر را چنان زیبا بیان میکند که مرا مسحور خود میسازد.”
هوشنگ ابتهاج نیز معتقد است: سبک آواز ادیب مختص به خود او بود. به نظر من، او حتی بر خوانندگان بزرگی مانند بنان نیز تأثیر گذاشته است.