شناسایی سازها یکی از رشتههای مهم در مطالعه موسیقی است. این حوزه نقش بسیار ارزشمندی در دنیای موسیقی ایفا میکند و پیشینه تاریخی طولانی دارد. اگر دوست دارید بدانید که دانش شناسایی سازها چه تعریفی دارد، در چه زمینههایی به کار میآید و سیر تاریخی آن چگونه بوده، در این نوشته از وبلاگ یافتو همراه ما باشید.
سازشناسی چیست؟
سازشناسی که با نام ارگانولوژی نیز شناخته میشود، دانش بررسی و دستهبندی سازهای موسیقی است. به کسانی که در این زمینه تخصص دارند، سازشناس یا ارگانولوژیست گفته میشود. در این رشته، همهی جنبههای مختلف یک ساز مانند تاریخچهی آن، ساختمان ساز و چگونگی ایجاد صدا مورد مطالعه قرار میگیرد. سازشناسی تا حدی به برخی زمینههای دیگر مانند موسیقیشناسی قومی نزدیک است، ولی در عین حال هویت مستقل و ویژهی خود را حفظ کرده است.
تاریخچه علم سازشناسی چیست؟
قرن ۱۶؛ نخستین آثار سازشناسی
قدیمیترین نوشتهها دربارهی شناخت سازهای موسیقی در غرب، به سدهی شانزدهم میلادی برمیگردد. این اطلاعات در دو کتاب مهم دیده میشود. کتاب اول با نام «Musica getuscht und ausgezogen» اثر سباستین ویردونگ، آهنگساز و متخصص سازهای موسیقی است. کتاب دوم با عنوان «Musica instrumentalis deudsch» را مارتین آگریکولا، آهنگساز و نظریهپرداز دورهی رنسانس نوشته است. جالب است که هر دو این نویسندگان، آلمانی بودند.
قرن ۱۷
یکی از سرشناسترین متخصصان ساز در سده هفدهم، فردی آلمانی به نام مایکل پراتوریوس بود که هم آهنگ میساخت و هم درباره موسیقی پژوهش میکرد. کتاب سهجلدی او با عنوان Syntagma musicum، امروزه به یک مرجع بسیار ارزشمند برای شناخت سازهای دوره رنسانس تبدیل شده است.
قرن ۱۸ و ۱۹
در سدههای هجدهم و نوزدهم، دانش بررسی سازهای موسیقی پیشرفت چندانی نداشت. در آن دوره کمتر کسی به موضوع سازشناسی توجه نشان میداد و پژوهش چشمگیری در این زمینه انجام نشد. اما در اواخر قرن نوزدهم وضعیت کمی تغییر کرد. وقتی کاشفان و جهانگردان با سازهای مردمان گوناگون به اروپا بازگشتند، مجموعههای بزرگی از این سازها گردآوری شد. همین موضوع سبب شد رغبت به مطالعه سازها دوباره افزایش یابد و فعالیتها در این حوزه رونق بگیرد.
قرن ۲۰؛ ایجاد طبقهبندی سازها
در سده بیستم میلادی، یک متخصص موسیقی آلمانی به نام کورت زاکس، با تلاشهای فراوانش به یکی از پایهگذاران اصلی رشتهٔ مطالعه و طبقهبندی سازهای موسیقی تبدیل شد. او دو کتاب بسیار مهم در این زمینه نوشت: یکی «Real-Lexicon der Musikinstrumente» در سال ۱۹۱۳ و دیگری «The History of Musical Instruments» در سال ۱۹۴۰.
علاوه بر این، زاکس به همراه اریش مورتیز فون هورن بوستل، یک سیستم طبقهبندی برای سازهای موسیقی طراحی کردند. این روش که امروزه با نام «سیستم طبقهبندی هورن بوستل – زاکس» شناخته میشود، برای نخستین بار در سال ۱۹۱۴ معرفی شد. در این سیستم، سازها در چهار گروه اصلی قرار میگیرند:
– آیدیوفونها (idiophones): سازهایی که با لرزش خودِ بدنهشان صدا ایجاد میکنند.
– ممبرافونها (membranophones): سازهایی که صدا از لرزش یک پوسته یا پوست به وجود میآید.
– آکوردفونها (chordophones): سازهایی که در آنها صدا بر اثر لرزش سیم تولید میشود.
– آئروفونها (aerophones): سازهایی که در آنها صدا از لرزش هوا ایجاد میشود.
بعدها در سال ۱۹۴۰، گروه پنجمی نیز به نام الکتروفونها (electrophones) به این مجموعه اضافه شد. این گروه شامل سازهایی است که صدا به صورت الکترونیکی در آنها تولید میشود.