در این نوشته از وبلاگ یافتو، قصد داریم یک ساز کوبهای جذاب را به شما معرفی کنیم. این ساز که بیشتر در قطعات موسیقی کلاسیک به کار میرود، تامتام نام دارد. در ادامه، نگاهی به مشخصات و ویژگیهای آن خواهیم داشت.
معرفی ساز تام تام
تامتام یک ساز کوبهای است که معمولاً در ارکسترهای موسیقی کلاسیک به کار میرود. در زبان چینی به آن «گُنگ» میگویند که به نوعی سنج اشاره دارد و با چکش نواخته میشود. این ساز در پایان قرن بیستم به مجموعه سازهای موسیقی غربی اضافه شد.
مهمترین تفاوت تامتام و گُنگ در این است که تامتام نت معین و مشخصی ندارد و زیر و بم آن به وضوح قابل تشخیص نیست. تفاوت دیگر نیز در کیفیت صدای آنهاست.
صدای تامتام میتواند گسترهای از حالتهای گوناگون داشته باشد: از شکوهمند و قدرتمند تا ترسناک و غرّشگونه، و همچنین درخشان، عجیب و ناآشنا. در مقابل، صدای گُنگ را معمولاً تنها با ویژگیهایی چون موقر، جدی، باشکوه و باوقار توصیف میکنند.
زمانی که یک نت روی گُنگی با اندازه استاندارد و با نیروی یکسان نواخته شود، طول کشش صدای آن (decay) کوتاهتر از تامتام است. نت تامتام میتواند تا چند دقیقه در فضای سالن طنین انداز شود و در گوش شنوندگان باقی بماند.
اشتراک تام تام و گنگ
سازهای تامتام و گنگ از برخی جهات شبیه به هم هستند. در هر دو، اگر اندازه ساز بزرگتر باشد، صدای آن بمتر میشود. وزن ساز هم در این موضوع نقش دارد؛ ساز سنگینتر معمولاً صدای کُندتر و بمتری تولید میکند.
تامتام طیف وسیعتری از صداهای گوناگون را میتواند ایجاد کند، چون با استفاده از چکشهای مختلف میتوان رنگهای صوتی متنوعی از آن گرفت. اما در مقابل، نواختن ملودیهای مشخص معمولاً روی ساز گنگ انجام میشود.
از تامتام اغلب برای اضافه کردن رنگ صوتی ویژه به موسیقی ارکستر یا برای ایجاد تأکیدهای لحظهای استفاده میشود. صدای آن بسیار مشخص و برجسته است و به همین دلیل باید با ظرافت و دقت به کار رود.
ترومپتها و ترومبونها به ویژه به خوبی با صدای تامتام هماهنگ میشوند و وقتی با هم ترکیب شوند، صدایی نافذ و فلزیتر ایجاد میکنند که گاهی میتواند حال و هوایی هشداردهنده یا قدرتمند نیز بیافزاید. همچنین نُتهای پیانو میتوانند با سازهای بادی برنجی مانند هورن ترکیب شوند و صدایی گرم و دلنشین پدید آورند.
شمایل کلی
ساز تام تام شکلی گرد و کمی گنبدی دارد. لبههای آن نازک است و به سمت بالا و انحنای ساز خم شدهاند. این ساز معمولاً از یک صفحه برنزی ساخته میشود که با چکش شکل داده شده یا از طریق ریختهگری با ترکیب خاصی از فلزات تولید میگردد. بهترین نمونههای این ساز از همان کشورهایی میآیند که خاستگاه اصلی تام-تام هستند.
ساز تامتام
این ساز در کشورهایی مانند چین، ژاپن، میانمار، جزیره جاوه و برخی مناطق دیگر رواج دارد. برای آویزان کردن آن، معمولاً دو سوراخ در لبهی ساز ایجاد میشود تا ریسمان یا سیم چندلا از آن عبور کند. این سوراخها باید در قسمتهایی از ساز تعبیه شوند که هنگام نواختن مرتعش نمیشوند.
تامتامی که در ارکستر به کار میرود، معمولاً از جنس برنز ریختهگری شده است و نسبت به وزنش، فرکانس صدای پایهی بزرگی تولید میکند.
برای جبران این ویژگی و رسیدن به صدای مطلوب و مناسب برای ارکستر، اندازهی ساز باید تقریباً مشخص باشد (حدود ۷۰ سانتیمتر). به همین دلیل، یک یا دو عدد تامتام روی پایهای فلزی یا آلومینیومی نصب میشوند که اغلب این پایهها چرخ دارند تا جابهجایی آن آسان باشد.
برای نواختن تامتام از چکشهای مخصوصی استفاده میشود که ساختار آنها به این صورت است:
جنس سر مالتها در ساز تام تام (Tam-tam)
مواد به کار رفته: نمد محکم، چوب و فلز؛
اندازه: حدود ۶ تا ۱۵ سانتیمتر قطر؛
روی سر چکشهای تامتام
از نمد یا مواد مصنوعی پوشیده شده است.
جنس دستهی مالتها در ساز تام تام (Tam-tam)؛
اندازه آن حدود ۲۸ تا ۳۵ سانتیمتر است.
سر این چکش معمولاً به شکل دایره، صفحه یا الماس است.
از انواع دیگر چکشها نیز برای نواختن استفاده میشود؛ مانند چکشهای طبل بزرگ، تیمپانی و سنج، چوبهای درام، مضراب مثلث، براشها، چکشهای زایلوفون، گلاکناشپیل، ماریمبا و ویبرافون. گاهی هم از سوپربالها و حتی دستها برای نواختن بهره میگیرند.
یک سوپربال دارای دستهای چوبی یا خیزرانی است که درازای آن مانند چکشهای ماریمبا یا ویبرافون است. سر آن یک گوی لاستیکی دارد و در اندازههای گوناگون یافت میشود. چکشهای نرم، زیرصداهای بم (با توجه به اندازه تامتام) را به خوبی تولید نمیکنند، اما برای ایجاد اثرهای صوتی ویژه مناسبترند. گاهی با کشیدن اشیایی مانند لیوان، لوله مقوایی، ویبراتور برقی یا زنجیر روی آن، صدا ایجاد میشود.
تامتام یا با ضربه زدن نواخته میشود، یا با کشیدن یا لمس کردن. معمولاً نقطه ضربه دقیقاً مرکز ساز نیست، بلکه حدود یک کف دست (با توجه به اندازه صفحه) از مرکز فاصله دارد، زیرا در این نقطه است که پرحجمترین و بمترین صداها تولید میشوند.
دقت در نواختن
مکان مناسب برای ضربه زدن به هر ساز کوبهای با ساز دیگر فرق میکند. نوازنده باید با آزمون و خطا این نقطه را پیدا کند، چون حتی اگر چند سانتیمتر از جای درست فاصله بگیرد، صدای ساز به طور کامل تغییر میکند.
تامتام هم مانند گنگ، در مرکز خود بیشترین لرزش و در لبهها کمترین لرزش را دارد. به همین دلیل است که آن را از لبهاش آویزان میکنند. صدای آن دارای اجزای فراوانی است که با هم هماهنگ نیستند.
معمولاً تامتام را با چکشهای مخصوص و متنوعی مینوازند. هرچه ساز بزرگتر و سنگینتر باشد و چکشها نیز بزرگتر باشند، نوازنده باید نیروی بیشتری برای رسیدن به صدای کامل وارد کند.
همچنین، در تامتامهای بزرگتر، صدا زمان بیشتری نیاز دارد تا به طور کامل پخش شود و زیروبم کلی آن نیز پایینتر است. از طرفی، قطع کردن صدای یک تامتام بزرگ کار دشوارتری است. در واقع، سازهای بسیار بزرگ در حجمهای صوتی بالا گاهی به دو نوازنده نیاز دارند تا صدای آنها را به موقع قطع کنند. قضاوت درباره کیفیت صدای پیانو دشوار است و کنترل میزان شدت و نرمی صدا نیز چالشبرانگیز است.
مشخصههای صدایی ساز تام تام (Tam-tam)؛
صدای ساز تامتام میتواند فلزی، تیز، درخشان، زمزمهای، وزوزگونه، پرتوان، با عظمت، هشداردهنده، ترسناک و غرشآلود باشد.
از آنجا که این ساز تعداد زیادی فرکانس ناهماهنگ تولید میکند، صدایش حالتی نویزگونه و مبهم به خود میگیرد. به همین خاطر هم هست که نت مشخص و دقیقی از آن به گوش نمیرسد.
ساز تامتام به راحتی میتواند صدایی بلندتر از تمام ارکستر ایجاد کند. کیفیت این صدا بسته به نوع چکش، نقطهای که ضربه زده میشود، جنس مواد ساز و البته اندازه آن تغییر میکند.