سوزندوزی بلوچی، یک هنر سنتی و قدیمی است که سالهاست از پدران و مادران به فرزندانشان منتقل میشود. این هنر زیبا با رنگهای چشمگیر، آینههای ریز و نخهای درخشان و رنگارنگ شناخته میشود. هر گروه و قبیلهای ممکن است طرحها، مدلها، جنس پارچه و حتی نوع نخ مخصوص به خود را داشته باشد. بیشتر این طرحها روی پارچههای رنگی دوخته میشوند و با نقشهای هندسی تزیین میگردند که بر زیبایی و گیرایی کار میافزایند. در این مطلب از یافتو، این بخشها همراه با آموزش گامبهگام سوزندوزی بلوچی ارائه میشود:
آموزش سوزندوزی بلوچی
انواع طرحهای سوزندوزی بلوچی
نکات مهم در سوزندوزی بلوچی
آموزش سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در چند گام انجام میشود. اگر میخواهید این هنر را گام به گام یاد بگیرید، میتوانید به روش زیر پیش بروید:
**گام نخست**
در ابتدا باید یک طرح داشته باشید. یک نقشه به اندازه ۳/۵ در ۳/۵ سانتیمتر برای شروع مناسب است. میتوانید این طرح را روی کاغذ شطرنجی رسم کنید.
در زمان آماده کردن وسایل، به یاد داشته باشید که انتخاب قیچی مناسب هم بسیار مهم است. چون تعداد تار و پود پارچه و جنس آن، با نوع قیچی ارتباط دارد. اگر قیچی با پارچه و کاری که انجام میدهید هماهنگ نباشد، ممکن است نتیجه کار خراب شود.
کانت به تعداد سوراخهای موجود در پارچه گفته میشود. هر چقدر این سوراخها بیشتر باشند، بافت پارچه ظریفتر و در نتیجه لطیفتر خواهد بود.
در ابتدا باید نقطه شروع دوخت را روی طرح مشخص کنید و از همان جا کار را آغاز کرده تا به پایان طرح برسید. فراموش نکنید که اندازههای روی نقشه با اندازههای واقعی روی پارچه فرق دارند و این تفاوت به نوع پارچهای که انتخاب میکنید بستگی دارد.
هر مربع رنگی روی نقشه نشاندهنده یک دوخت ضربدری است که باید روی پارچه اجرا شود. همچنین بهتر است از هر طرف کار، حدود ۱۰ خانه به عنوان حاشیه خالی در نظر بگیرید.
**مرحله دوم**
برای شروع، باید وسط پارچه را پیدا کنید. برای این کار پارچه را از هر دو طرف تا بزنید تا چهار لایه شود و مرکز آن مشخص شود. سپس وسط پارچه را علامتگذاری کنید. وقتی پارچه را باز کنید، این نقطه به عنوان محل شروع دوخت خواهد بود.
**مرحله سوم**
حالا پارچه را داخل کارگاه گلدوزی قرار داده و محکم کنید تا برای دوخت آماده شود. وقتی نخ را داخل سوزن میکنید، دو سر نخ باید طولهای متفاوتی داشته باشند و لازم نیست آن را گره بزنید.
با این روش، اگر در حین دوخت اشتباهی پیش بیاید، به راحتی میتوانید آن را اصلاح کنید.
**مرحله چهارم**
از نقطه شروع، نخ را از پارچه بیرون بکشید و حدود دو تا سه سانت از آن را آزاد بگذارید. وقتی دوخت خانه بعدی را انجام میدهید، این قسمت آزاد را زیر دوخت جدید قرار دهید. به این ترتیب، دوخت شما بدون نیاز به گره، کاملاً ثابت میماند.
**مرحله آخر**
مطابق نقشه، برای هر خانه با رنگ مشخص شده، دوخت ضربدری را ادامه دهید. پس از اتمام کار، پارچه را از کارگاه گلدوزی خارج کنید.
انواع طرحهای سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی، مانند نقاشی کردن روی پارچههای ساده است. در این هنر، با نخهای رنگارنگ و زیبا، طرحهای چشمنواز بر روی لباس یا پارچه ایجاد میشود تا ظاهری شکیل و منحصربهفرد پیدا کند. این طرحها از نقشهای مختلفی تشکیل شدهاند که برخی از آنها عبارتاند از:
1- نقشهای گل و گیاه
2- نقش چشم
3- ابزار و وسایلی که در زندگی روزمره استفاده میشود
4- بخشهای طبیعت مثل کوه، ماه و خورشید و نقش چپراس که از معروفترین طرحهای این گروه است. این نقش، نشاندهنده حرکت موجهای آب و جریان آن است.
5- حیوانات خانگی و وحشی مانند اسب، شتر، مرغ، خروس، بز و پلنگ
6- پرندگان
9- خزندگان مانند مار
معنی رنگهای سوزن دوزی بلوچی
در طرحهای بلوچی، هر رنگ مفهومی ویژه را بیان میکند که برخی از آنها عبارتاند از:
– رنگ قرمز: نماد رشادت و شجاعت مردم بلوچ است و همچنین نشان میدهد که آنان از زندگی خود شاد و راضی هستند.
– رنگ زرد: این رنگ بیانگر بیماری و رنج است.
– رنگ سفید: نشاندهندهٔ تندرستی و عافیت است.
– رنگ سبز: این رنگ نماد سرزندگی و زندگی پرنشاط است.
نکات مهم سوزن دوزی بلوچی
سوزندوزی بلوچی در استان سیستان و بلوچستان به دو شیوه اصلی انجام میشود:
نوع اول که به آن «دوز چپ» یا «پشت کار» میگویند، از نظر تاریخی قدمت بیشتری دارد و به دلیل ظرافت و زمان بیشتری که برای دوخت آن صرف میشود، قیمت بالاتری دارد.
نوع دوم که «گلدوزی» نامیده میشود، به صورت مستقیم روی پارچه انجام میگیرد. سرعت کار در این روش بیشتر است و به همین دلیل هزینه آن کمتر از روش اول است.
طرحهای روی پارچه
در هنر سوزندوزی، طرحها و خطوط رنگارنگ بر روی پارچههای ساده و بدون نقش پدید میآیند. برای ایجاد این طرحها از نخهای رنگی، سوزن و قلابهای ویژه استفاده میشود. روشهای گوناگونی برای دوختن این خطوط و انجام سوزندوزی روی پارچه وجود دارد. برای نمونه، نخهایی مانند ابریشم، پشم، الیاف مصنوعی، نخ نقده، نخ ملیله و نخ سرمه برای کار روی پارچههای پشمی، کتانی، زربافت، ابریشمی و پنبهای مناسب هستند.
ابزارهای لازم برای آموزش سوزن دوزی بلوچی
برای انجام سوزندوزی ساده روی پارچه، باید این وسایل را آماده کنید:
۱. پارچههای مناسب از جنسهای مختلف مانند کتان، زربافت، ابریشم، پشم و پنبه
۲. نخهای باکیفیت از جنس ابریشم، پنبه، پشم یا فلز
۳. سوزنهای گوناگون مثل سوزن چنایل، بیتوین، تاپستری، شارپ، رفو، کرال و منجوقدوزی
۴. بالشتک مخصوص برای نگهداری سوزنها
۵. قیچی
۶. رولت
۷. مداد
۸. کاغذ کاربن و صابون خیاطی
۹. انگشتانه برای محافظت از انگشت
۱۰. کارگاه رودوزی که وسیلهای است برای ثابت نگه داشتن پارچه هنگام کار
انواع دوخت بلوچی
روشهای ساده سوزندوزی روی پارچه شامل این موارد است:
۱. دوخت پرکار
در این روش، تقریباً تمام سطح پارچه با نقشهای گوناگون سوزندوزی میشود.
۲. دوخت میانکار
در این نوع دوخت، بخشهای کمی از پارچه بدون سوزندوزی باقی میماند.
۳. دوخت کمکار
در این شیوه، قسمتهای زیادی از پارچه سوزندوزی نمیشود و فاصلههای خالی بیشتری دیده میشود.
شیوههای دوخت سوزن دوزی بلوچی
در دنیای هنرهای دستی، روشهای مختلفی برای دوخت و تزئین پارچه وجود دارد. در ادامه به برخی از این روشها اشاره میکنیم:
۱- دوردوزی: برای انتقال نقشه روی پارچه
۲- پردوزی و دوختهای ظریف
۳- پریواردوزی
۴- گرافدوزی که به آن تانکه یا افغانیدوزی هم گفته میشود
۵- آئینهدوزی و پیتدوزی
۶- جوکدوزی
نتیجهگیری
هنر سوزندوزی برای زیبا کردن قسمتهای مختلف لباس مانند سرآستین و شلوار به کار میرود. اصلیترین وسایل مورد نیاز برای این کار، پارچههای ساده و نخهای رنگارنگ است. هنرمند سوزندوز، ابتدا پارچه را در اندازه دلخواه میبرد و سپس با کمک نخ، طرح مورد نظر را روی پارچه ایجاد میکند. بعد از کشیدن طرح اولیه، قسمتهای خالی با توجه به نقشه، با نخهای رنگین به صورت پرکار، متوسط و کمکار پر میشوند. شما میتوانید با یادگیری مراحل سوزندوزی بلوچی از وبسایت یافتو، از انجام این هنر زیبا لذت ببرید.
پرسشهای رایج
جوکدوزی روی چه نوع پارچهای انجام میشود؟
جوکدوزی روی پارچه مخصوصی به نام ششتاری انجام میشود. این پارچه باید دارای تار و پود یکسان باشد. اگر پارچه ظریفتر باشد، دوخت نهایی زیباتر و ظریفتر خواهد بود.
آیا سوزندوزی به پارچه آسیب میزند؟
خیر؛ سوزندوزی روی لباسهای محلی نه تنها باعث زیبایی بیشتر میشود، بلکه به استحکام و طول عمر لباس نیز کمک میکند.
چه نوع پارچهای برای سوزندوزی بلوچی مناسب است؟
پارچه مناسب برای این نوع دوخت دو ویژگی مهم دارد: اول اینکه باید تار و پود مشخصی داشته باشد (که به آن شش تاری میگویند) و دوم اینکه تار و پود آن باید کاملاً صاف و مستقیم باشد. بر این اساس، پارچهها به دو دسته درشتبافت و ریزبافت تقسیم میشوند.