این ضربالمثل زمانی به کار میرود که یک فرد قدرتمند و بالا رتبه (مانند یک پادشاه) تمایل به بخشش و گذشت دارد، اما فردی با رتبه پایینتر که مسئول اجرای دستور است (مانند یک وزیر یا مباشر)، سختگیری میکند و حاضر نیست کسی را ببخشد.
مفهوم اصلی این است که گاهی اوقات شخص اصلی که تصمیمگیرنده است، مهربان و بخشنده است، اما افرادی که زیردست او هستند و کارها را اجرا میکنند، سختگیرتر و بیعاطفهتر عمل میکنند. این مثل وضعیتی را توصیف میکند که در آن یک مقام عالی رتبه حكم به بخشش میدهد، اما فرد میانی که مسئول انجام آن دستور است، با خشونت و سختگیری مانع از اجرای بخشش میشود.
به بیان دیگر، این ضربالمثل به این نکته اشاره دارد که گاهی مشکل از خود رئیس نیست، بلکه از کسانی است که در میانه راه قرار دارند و از قدرت خود سوء استفاده میکنند.
در این نوشته، به بررسی معنای یکی از ضربالمثلهای کهن و پرمعنی ایرانی میپردازیم. در ادامه، با ما همراه باشید.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره معنی ضرب المثل ” مار خوش خط و خال “ بیابید.
معنی شاه می بخشه شیخ علی خان نمی بخشه چیست؟
1- یعنی وقتی شخص صاحباختیار و مقام بالاتر، بخششی کند یا اجازهای بدهد، اما فرد زیردست یا کماهمیتتر، خود را صاحبقدرت نشان دهد و مانع شود. مثل وقتی ارباب دستور انجام کاری را صادر کند، اما نوکر از اجرای آن سر باز زند.
2- از این ضربالمثل زمانی استفاده میشود که فردی بدون داشتن حق واقعی، بخواهد نقش بزرگی بازی کند و به دیگران دستور دهد یا آنها را از چیزی محروم کند؛ در حالی که شخص اصلی و صاحبحق، قبلاً اجازه داده است.
مثلاً وقتی مدیر مدرسه به دلیل شرایط خاص یک دانشآموز، به او اجازه میدهد دیر به مدرسه بیاید، اما گروه انتظامات مدرسه — که خودشان دانشآموز هستند — به او اجازهی ورود نمیدهند. در چنین موقعیتی این ضربالمثل را به کار میبرند.
3- گاهی این ضربالمثل را به این شکل نیز بیان میکنند: شاه بخشید، شاهقلی نبخشید!
ریشه ضرب المثل
شاه سلیمان که با نام صفی میرزا نیز شناخته میشد، وزیری دانا و کاربلد به نام شیخ علی خان در کنار خود داشت. شاه بیشتر وقت خود را به جشن و شادی میگذراند و به کارهای مهم مردم کمتر رسیدگی میکرد. اما وزیرش، شیخ علی خان، برعکس او بود؛ شبها با لباس ساده میان مردم میگشت و از حال آنها باخبر میشد.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب معنی ضرب المثل” برد کشتی آنجا که خواهد خدای “ را بخوانید.
روزی از روزها، شاه جشن بزرگی گرفت و در آن خوانندگان و نوازندگان بسیاری حاضر بودند. وقتی جشن پایان یافت، شاه به آنها حوالهای داد تا نزد شیخ علی خان بروند و پولشان را بگیرند. اما شیخ علی خان میدانست که پرداخت این پول از خزانه کشور، به ضرر مردم است؛ بنابراین از انجام این کار خودداری کرد و بهانههای مختلفی آورد.
مهمانان ناراحت شدند و گفتند: “شاه میبخشد، شیخ علی خان نمیبخشد!” منظورشان این بود که فرد بالادست ساده میگیرد و میبخشد، اما شخص زیردست او سختگیری میکند.
بیشتر بخوانید: ضرب المثل با شاه
اختصاصی-یافتو