تار یحیی، ارزشمندترین و شناختهشدهترین تار در سراسر جهان است که کار ساخت آن توسط هوهانس آبکاریان، یک استاد ارمنیتبار سازهای ایرانی انجام شده است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، قصد داریم شما را با مشخصات و داستان پشت این ساز آشنا کنیم.
هوهانس آبکاریان؛ سازنده تار یحیی
هوهانس آبکاریان که به نام یحیی تارساز شناخته میشود، پسر خاچیک نجارباشی بود. او در سال ۱۸۷۵ در جلفای اصفهان و در محلهای قدیمی به نام سنگتراشها، در کوچۀ گازاندران به دنیا آمد. پدر و عموی او در ساختن ساز مهارت داشتند. یحیی ساخت ساز را نزد پدرش آموخت و حتی در ساختن تار نیز به او کمک میکرد. او در آغاز کارش، از طرح و اندازههای تار استاد فرجالله پیروی میکرد.
ویژگیهای تار یحیی
یحیی کسی بود که توانست تارهایی با کیفیت بسیار یکنواخت و پایدار بسازد. تفاوت بین سازهای او آنقدر کم بود که تقریباً میشد گفت هیچ تفاوتی وجود ندارد. جالب اینجاست که چنین کیفیت ثابتی بیشتر شبیه به محصولات یک کارخانه پیشرفته بود، در حالی که او در یک کارگاه کوچک و ساده کار میکرد.
یکی از روشهای مخصوص یحیی در ساخت تار، نحوه آمادهسازی چوب توت بود. میگویند او تنههای درخت توت را در کنار رودخانه زایندهرود میبست تا جریان آب به تدریج شیره و مواد زائد داخل چوب را خارج کند. بعد از گذشت یک سال، چوبها را به یک نانوایی میبرد و یک سال دیگر هم کنار تنور نانوایی میماندند تا کاملاً خشک شوند. سپس یک سال دیگر هم چوبها در دمای معمولی کارگاه میماندند و پس از آن، آماده میشدند تا توسط استاد به شکل تار دربیایند.
نکته جالب دیگر این بود که یحیی وقتی برای اولین بار خرک را روی تار قرار میداد و از صدای آن راضی میشد، دیگر آن را تغییر نمیداد و همان خرک اولیه روی ساز باقی میماند.
روش ساخت کاسه تار، نحوه وصل کردن دسته به کاسه، پرداخت دسته، اندازههای دقیق کاسه و دسته، تناسب بین کاسه بزرگ و کوچک، فضای داخلی کاسهها، تراش داخلی کاسه و تعادل حجم بین دو کاسه، از دیگر ویژگیهای مهم تارهای ساختهشده توسط یحیی بودند.
تشخیص تار یحیی
یحیی که سازنده تار بود، برای اینکه کسی نتواند از کارش سوءاستفاده کند یا سازهای دیگران را به جای ساز او جا بزند، در ابتدا یک مهر کوچک و بیضیشکل درست کرد. روی این مهر نام «یحیی» را حک کرد و آن را داخل کاسه بزرگ تار قرار داد. اما پس از مدتی، دیگر سازندگان از همین مهر هم تقلید کردند و تشخیص تار اصل یحیی از تارهای تقلبی سخت شد.
به همین دلیل، یحیی این بار مهری گرد ساخت و نام خودش را همراه با تاریخ ۱۳۲۵، با فشار زیاد روی قسمتی از دسته تار نزدیک به کاسه زد. باز هم پس از چندی، از این مهر جدید هم کپی برداری شد.
در نهایت، او راه دیگری انتخاب کرد: یک مهر بیضی شکل کوچک روی کاغذ زد و تاریخ و محل ساخت تار را روی آن نوشت. این برگه را زیر سیمگیر تار چسباند. علاوه بر این، یک مهر مخفی دیگر هم روی کاغذی زد و آن را زیر استخوان سرپنجه تار قرار داد. مهر زیر استخوان سرپنجه، مهمترین مهر او محسوب میشود؛ اگر این مهر روی تاری باشد، میتوان مطمئن بود که آن تار ساخته دست یحیی است.