یحیی زرپنجه یکی از هنرمندان سرشناس در زمینه موسیقی ایرانی است. او در یک خانواده هنردوست و آشنا با موسیقی به دنیا آمد. این فضای هنری باعث شد از کودکی به موسیقی علاقه پیدا کند. در ادامه این نوشته، با ما همراه باشید تا بیشتر با این نوازنده و موسیقیدان برجسته ایران آشنا شوید.
یحیی زرپنجه
یحیی زرپنجه، موسیقیدان و نوازندهی ایرانی، در یک خانواده یهودی در تهران به دنیا آمد. پدرش «آقا ربیع» خواننده و نوازندهی دایره و دف بود و برادرش «موسی زرپنجه» نیز تار مینواخت. یحیی در سنین پایین نواختن تار را نزد برادرش آموخت و سپس نزد استادان بزرگی مانند آقا حسینقلی و درویش خان به یادگیری ادامه داد. او از شاگردان ممتاز درویش خان به شمار میرفت و حتی موفق به دریافت نشان تبرزین طلا شد.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله یادگیری موسیقی در سن بالا مراجعه کنید.
از او چند صفحهی موسیقی به جا مانده که یکی از آنها «پیش درآمد اصفهان» ساخته مرتضی نیداوود است. یحیی نزد مرتضی خان کلیمی معروف به نیداوود، که از شاگردان برجستهی درویش خان بود، نیز آموزش دید و مدتی هم نزد علیاکبر خان شهنازی تار یاد گرفت. او در جوانی بدنسازی قوی و ورزشکار بود.
مقاله در کلاس سلفژ چه چیزهایی یاد می گیریم؟ منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
به گفته استاد عبدالله خان دوامی، خواننده و تصنیفخوان مشهور، یحیی هر روز صبح ورزش باستانی انجام میداد و سپس تمام روز را به تمرین تار اختصاص میداد. او همچنین کنسرتها و برنامههای خیریهای برای کمک به نیازمندان در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان و رشت برگزار کرد.
یحیی زرپنجه از نظر توانایی فنی، قدرت بدنی و تسلط در نوازندگی، از برترینهای تاریخ تارنوازی ایران محسوب میشود.
شاگردان یحیی زرپنجه
از شاگردانی که نزد یحیی خان درس موسیقی آموختهاند، میتوان به استاد یوسف فروتن، استاد سعید هرمزی، استاد محمد حسن عذاری و استاد نصراالله زرین پنجه اشاره کرد. همچنین در میان خوانندگانی که کار هنری خود را با یحیی خان آغاز کردند، علاوه بر کسانی که برای اولین بار در صفحات گرامافون با ساز او آواز خواندند، میتوان از یونس (یونا) دردشتی نام برد. او خوانندهای یهودی و اصالتاً اصفهانی بود که یحیی خان در حدود سال ۱۳۰۵ شمسی کنسرتهایی را با همکاری او در گراند هتل تهران برگزار کرد.
این نیز گفته شده که سیمهای ساز و پوست تار یحیی خان، محکمتر و ضخیمتر از تارهای معمولی بود و او با چنین سازی تمرین میکرد. عقیده داشت که نواختن با این ساز سخت، باعث میشود تا وقتی با تارهای معمولی مینوازد، اجرایش روانتر و آسانتر شود.
هنرنمایی با تار بد صدا
یک روز، موسیقیدانی نوای تار یحیی را شنید و از زیبایی صدای آن شگفتزده شد. او با اصرار زیاد، تار خودش را با تار یحیی عوض کرد. اما وقتی به خانه رسید و با تار جدید نواخت، از ناهماهنگی و ناخوشایندی صدا تعجب کرد. بعدها فهمید که این مهارت و قدرت پنجههای یحیی است که از هر سازی چنین نغمههای زیبایی بیرون میکشد. یحیی بعدها گفته بود: «آن نوازنده دیگر تار مرا پس نداد و من هم reclaim نکردم، چون دیدم با آن تار چقدر بهتر و زیباتر مینوازد.»
مقاله مهرسا اصغریان مدرس ویولن حاوی اطلاعات جامعی است.
توانایی در دستگاه شور
بر اساس روایتی که از «مرحوم فرهاد دلشادفر» نقل شده، او دستگاه شور را از همه دستگاههای دیگر بهتر مینواخت. دلیلش این بود که نواختن این دستگاه را مستقیماً نزد استادش، درویشخان، آموخته بود. اما علاوه بر این، چون موسیقی شغل اصلی او و خانوادهاش به شمار میرفت، همیشه در جمع موسیقیدانان آن زمان حاضر میشد. این رفتوآمد مداوم باعث میشد که او با انواع سبکها و روشهای مختلف تارنوازی آشنا شود و آنها را به خوبی بشناسد.
وفات
در نهایت، یحیی خان در سال ۱۳۱۱ خورشیدی، در حالی که تنها ۳۵ سال داشت، از دنیا رفت. مرگ او دلایل مختلفی داشت: یک شکست عاطفی که زندگی خانوادگی و آرامش روانی او را از بین برد، و همچنین یک بیماری عفونی که به آن مبتلا شده بود. در آن زمان، امکانات پزشکی در ایران بسیار محدود بود و او نتوانست درمان مناسبی دریافت کند. در نتیجه، این شرایط دست به دست هم داد و به مرگ او انجامید. یحیی خان در مراسمی کوچک، با حضور تعدادی از دوستان و نزدیکانش به خاک سپرده شد.