راستپنجگاه یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی است. این دستگاه گاهی با نامهای کوتاهتر «راست» یا «پنجگاه» نیز نامیده میشود. برای آشنایی بیشتر با این دستگاه موسیقی، ادامه این نوشته را در وبلاگ یافتو دنبال کنید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله بهترین آموزشگاه دف در شرق تهران را مطالعه کنید.
آشنایی با دستگاه راستپنجگاه
راستپنجگاه از نظر نام، با مقامهای شناختهشدهٔ موسیقی ایرانی همخوانی ندارد و به باور بعضی، هر دو بخش نام آن (یعنی «راست» و «پنجگاه») نسبت به دیگر مقامها نامهای تازهتری هستند.
بخش نخست دستگاه راستپنجگاه به مقام راست نزدیک است و با دستگاه ماهور هماهنگی دارد. راست پنجگاه در واقع تلفیقی از دیگر مقامهای موسیقی ایران است، تا جایی که میتوان در اجرای آن به همهٔ مقامهای ایرانی وارد شد. به همین دلیل، میتوان با این دستگاه، تمام حسها و حالهای موجود در دستگاههای موسیقی ایرانی را پدید آورد.
راست پنجگاه حالت ویژه و جداگانهای از خود ندارد و تنها برخی گوشههای مخصوص — مانند ماوراءالنهر و سپهر — که در جای دیگری دیده نمیشوند، به آن وابسته هستند.
این دستگاه، امکان تغییر پرده و حرکت به سوی همهٔ دستگاههای دیگر را فراهم میکند و برخی بر این باورند که هدف از پدید آوردن آن، آموزش مرحلههای پیشرفته موسیقی مانند مرکبنوازی و مرکبخوانی بوده است.
مقاله روحوضی یا سیاه بازی ،ترکیبی از نمایش و موسیقی حاوی اطلاعات جامعی است.
اگر به این موضوع علاقه دارید، اصطلاح موومان به چه معناست؟ را از دست ندهید.
اجرای دستگاه راست پنجگاه
اجرای دستگاه راست پنجگاه، چه در خوانندگی و چه در نوازندگی، از دشوارترین کارها برای هنرمندان موسیقی به شمار میرود. تنها خوانندگان مجرب و کسانی که به ردیفهای موسیقی ایرانی تسلط کامل دارند، میتوانند این دستگاه را به شکلی زیبا و بینقص ارائه دهند. به همین ترتیب، نوازندگان چیرهدست موسیقی سنتی ایران نیز کسانی هستند که توانایی اجرای زیبای راست پنجگاه را دارند.
در کتاب بحورالالحان نوشته فرصتالدوله شیرازی، نام این دستگاه به شکل «راست و پنجگاه» ذکر شده و به عنوان نخستین دستگاه از مجموعه هفت دستگاه معرفی شده است.
همچنین در بخش مربوط به مقام راست، دو شاخه برای آن بیان شده که یکی از آنها «پنجگاه» نام دارد. در مقابل، موسی معروفی در کتاب خود با نام ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران، عنوان «راستپنجگاه» را به کار برده و آن را به عنوان ششمین دستگاه در فهرست هفت گانه آورده است.
داریوش صفوت نیز در آثار خود نام «راستپنجگاه» را استفاده کرده و درباره کاربرد حرف «واو» توسط فرصتالدوله توضیح داده است.
قواعد تئوریک
اصول نظری دستگاه راستپنجگاه دقیقاً مشابه دستگاه ماهور و بر پایهی گام ماژور در موسیقی کلاسیک غربی است. اما مسئلهای که در اجرای این دستگاه وجود دارد، دشواری در نواختن آن با احساس مناسب و همچنین ایستادن دقیق روی نتهاست. زیرا کوچکترین اشتباه در ایستادن روی نتها یا شروع اجرا و موارد مشابه میتواند دستگاه را شبیه ماهور کند و نوازنده از مسیر درست اجرای راستپنجگاه دور شود. به همین دلیل هم در آموزش ردیف هفتدستگاه موسیقی ایرانی، معمولاً دستگاههای نوا و راستپنجگاه آخرین دستگاههایی هستند که به هنرجو یاد داده میشوند.