هر دستگاه در موسیقی ایرانی، مجموعهای از نغمهها و پردههای ویژه است که با چینش خود، احساس و حالوهوای خاصی را به شنونده منتقل میکند. هر دستگاه از بخشهای کوچکتر موسیقایی به نام گوشه تشکیل شده و شیوه اجرای آن معمولاً به این صورت است: اجرا با درآمد دستگاه شروع میشود، در میانه راه به اوج یا بخش مخالف میرسد و سپس با فرود به گوشههای پایانی و پس از اجرای یک تصنیف، با یک رِنگ به پایان میرسد. موسیقی سنتی ایرانی شامل هفت دستگاه اصلی است: سهگاه، چهارگاه، همایون، ماهور، شور، نوا و راستپنجگاه.
در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با دستگاه نوا آشنا خواهیم شد.
دستگاه نوا در موسیقی
نوا یکی از هفت دستگاه موسیقی ایرانی است که ریشه در مقامهای دوازدهگانه موسیقی کهن ایران دارد. در نوشتهها و رسالههای قدیمی —که اغلب نویسندهشان مشخص نیست— به این دستگاه اشاره شده و بر این موضوع تأکید شده که نوا از چهار دستگاه اصلی موسیقی ایران به شمار میرود.
براساس روایتهای موجود در ردیف موسیقی ایرانی، حال و هوای نوا متعادل توصیف شده است؛ نه بسیار غمگین است و نه بیش از حد شاد.
نوا را آوازی نیکو دانستهاند و معمولاً در پایان مجالس نواخته میشده است. برای اجرای این دستگاه، معمولاً شعرهای عارفانه —مانند اشعار حافظ— انتخاب میشود که تأثیری ژرف و عمیق بر شنونده میگذارد.
ماندگاری آثار در این دستگاه
بسیاری از استادان موسیقی که قطعههایی در این دستگاه ساخته و اجرا کردهاند، آن اثر به یکی از ماندگارترین کارهایشان تبدیل شده است. نمونههایی مانند آلبوم «چهره به چهره» از محمدرضا لطفی، «نینوا» از حسین علیزاده و نیز کارهای «نوا و مرکبخوانی» و «دود عود» از پرویز مشکاتیان.
اگرچه برخی موسیقیدانان مانند علینقی وزیری و روحالله خالقی، نوا را برگرفته از دستگاه شور دانستهاند، اما این دستگاه در نتهای شاهد و ایست تفاوت دارد و همچنین در اجرای آواز، شخصیت مستقل و جداگانهای از شور و مشتقات آن نشان میدهد.
دستگاه نوا ریشه در مقام قدیمی نوا دارد و بیشتر نتها و درجاتش با آن مقام سنتی هماهنگ است. از دیدگاه فواصل موسیقایی، دستگاه نوا پیوند نزدیکی با دستگاه شور دارد و بسیاری از گوشههایش نیز در فضای شور نواخته میشود.
همین موضوع و چند دلیل دیگر باعث شده گاهی نوا را بخشی از دستگاه شور به حساب آورند، ولی بیشتر صاحبنظران و ردیفدانان، نوا را یک دستگاه مستقل و یکی از هفت دستگاه اصلی موسیقی ایرانی میدانند. همچنین نوا با آواز بیات اصفهان ارتباط نزدیکی دارد و از نظر فواصل به گام کوچک نظری (مینور تئوریک) در موسیقی کلاسیک غربی نیز شباهت دارد.
در مجموعههای ردیف موسیقی ایرانی، گوشههای زیادی برای این دستگاه نام برده شده که بسیاری از آنها دستکم در یک دستگاه دیگر نیز جای میگیرند و طبقهبندی میشوند.