ساز تمپو در نگاه اول بسیار شبیه به تنبک است و با اسمهای گوناگونی آن را میشناسند. این ساز که در زبان اسپانیایی تمپو یا تندا و در عربی داربوکا نامیده میشود، یک ساز کوبهای و غیر ایرانی است. ریتمهایی که معمولاً با تمپو نواخته میشوند، بیشتر عربی و ترکی هستند و به همین دلیل آن را در دسته سازهای ایرانی قرار نمیدهند. در حقیقت میتوان گفت این ساز، گونهی تغییر یافتهای از تنبک است. در ادامه این نوشته در وبلاگ یافتو، بیشتر درباره این ساز میخوانید.
ساز داربوکا ،تمپو یا تندا
داربوکا نوعی ساز کوبهای است که یک طرف آن با پوست پوشیده شده و بدنهاش به شکل جام یا لیوان است. این ساز بیشتر در مناطق مختلفی مانند مصر، خاورمیانه، شمال آفریقا، جنوب آسیا و شرق اروپا نواخته میشود.
داربوکا در گروه سازهای کوبهای جامشکل جای میگیرد. در غرب و جنوب غربی ایران نیز از این ساز استفاده میشود.
داربوکا شباهت زیادی به تنبک دارد، ولی چند تفاوت مهم بین آنها وجود دارد. برای مثال، بدنه تنبک از چوب ساخته میشود، در حالی که بدنه داربوکا معمولاً از جنس فلز است. همچنین روی تنبک را با پوست میپوشانند، اما روی داربوکا اغلب از جنس پلاستیک یا مواد مشابه استفاده میکنند.
نامهای دیگر داربوکا
همانطور که پیشتر اشاره کردیم، این ساز با اسامی گوناگونی در نقاط مختلف شناخته میشود. معمولاً این نامها عبارتند از:
گابلت درام (Goblet Drum)
چَلیس درام (Chalise Drum)
تارابوکا (Tarabuca)
دِبوکا (Debuca)
دومبِک (Dumbec)
تبلا (Tabla)
و نامهای دیگر.
انوع پوست داربوکا
داربوکا پوستهای گوناگونی دارد که هر کدام صدای مخصوص به خود را تولید میکنند. این پوستها هم شامل انواع مصنوعی میشوند مانند پوست شفاف، پوست پاور بیت و پوست فیبر رمو، و هم شامل انواع طبیعی مانند پوست ماهی و پوست بز.
پوست شفاف که از جنس پلاستیک است، پرکاربردترین نوع پوست داربوکا در بازار به شمار میرود. بسیاری از نوازندگانی که به موسیقی عربی و موسیقی مناسب رقص علاقهمندند، این پوست را میپسندند.
در میان پوستهای طبیعی، معمولاً از پوست ماهی و پوست بز بیشتر استفاده میشود. این نوع پوستها معمولاً روی داربوکاهای سرامیکی یا سفالی نصب میگردند.
ساز تمپو یا داربوکا.
تاریخچه
پیشینه ساز داربوکا یا همان تمپوی عربی به بیش از ۳۱۰۰ سال پیش میرسد. بر اساس یافتههای تاریخی در مناطق بابل و سومر، نخستین نشانههای این ساز در آن نواحی دیده شده است. در آن زمان، داربوکا در مکانهای مذهبی و به شکل بزرگتری استفاده میشد و نوازنده آن را به صورت نشسته روی زمین مینواخت.
در معرفی داربوکا میتوان گفت این ساز احتمالاً بازماندهای از طبلهای کهن است. زیرا از دیرباز در آیینها و مراسم مذهبی تمدنهای باستانی، ریتم و ضرب آهنگ جایگاهی ویژه داشته است؛ همانطور که امروز نیز در بسیاری از فرهنگهای آسیایی این اهمیت پابرجاست.
این ساز که ریشه در خاورمیانه دارد، امروزه بخش مهمی از موسیقی شاد و رقص در فرهنگهای عربی و ترکی به شمار میرود. آنچه سبک عربی و ترکی را از هم جدا میکند، تفاوت در روش نوازندگی و شیوه ضربهزدن با انگشتان روی این ساز است.
در فرهنگ ایرانی معمولاً به این ساز تمپو یا تمپوی عربی گفته میشود. کاربرد آن بیشتر در موسیقی پاپ و قطعات ریتمیک شنیده میشود.
تاریخچه استفاده از داربوکا در ایران
در ایران به ساز داربوکا معمولاً تمپو یا «تمپوی عربی» میگویند. این ساز بیشتر در موسیقی محلی و فولکلور استفاده میشود. همچنین در موسیقیهای تلفیقی هم دیده میشود. اما مهمترین جایگاه آن در موسیقی مناطق جنوب ایران، که به آن موسیقی بندری میگویند، احساس میشود.
اگرچه شکل ظاهری آن خیلی شبیه تنبک است، اما روش نواختن و نوع صدای آن کاملاً فرق دارد. در بنادر و جزیرههای هرمزگان، تمپو همراهکنندهی ساز عود، خوانندگی و چند ساز کوبهای دیگر است. در این منطقه هم تمپوهای سفالی و هم تمپوهای فلزی رواج دارند. مجموعه آهنگهای گروههایی که از تمپو استفاده میکنند، بیشتر موسیقی عربی و گاهی هم موسیقی محلی خود هرمزگان است.
کلمهی تمپو ممکن است یک «نام آوا» باشد و از دو صدای اصلی این ساز، یعنی «تم» و «پو» گرفته شده باشد (مانند تم و بک در تمبک). یا ممکن است همان کلمهی تمپو به معنای سرعت باشد که در عمل به معنی ضرب موسیقی به کار میرود. تمپوهایی که در ایران رایج هستند، یا سفالیاند یا فلزی. نوع سفالی آن قدیمیتر است و به خاطر جنسش، صدای بهتری دارد و پختهتر به گوش میرسد.