نقاره یک ساز کوبهای قدیمی است که از دو طبل با اندازههای متفاوت تشکیل شدهاست. معمولاً یکی از طبلها کوچکتر از دیگری است. نوازنده با استفاده از دو چوب، هر دو طبل را همزمان مینوازد. در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با این ساز کهن و حماسی آشنا خواهید شد.
آشنایی با نقاره
نقاره در واقع دو طبل با کاسههای جداگانه است. کاسه بزرگتر صدایی کلفت و بم تولید میکند و کاسه کوچکتر صدایی نازک و زیر دارد. جنس این کاسهها معمولاً از مس یا سفال است و روی دهانه آنها پوست گاو یا گوسفند کشیده میشود.
برای نواختن نقاره، معمولاً آن را روی یک پایه ثابت میگذارند. در فضاهای کوچکتر مثل خانه، گاهی ساز را روی یک فرش قرار میدهند. نوازنده با دو چوب نازک مخصوص، بر روی پوست هر دو طبل میکوبد و آن را به صدا درمیآورد.
تاریخچه
نواختن نقاره در ایران و جهان پیشینه بسیار طولانی دارد. استفاده از دو ساز اصلی در نقارهزنی، یعنی طبل و کرنا، در شکل ساده خود به دوران باستان بازمیگردد. در آن زمان از این سازها هم در جنگها و هم در مراسم مختلف استفاده میکردند. به عنوان مثال، در هزاره چهارم پیش از میلاد، در منطقه بینالنهرین از طبلهای دارای پایه و در مراسم مذهبی از طبل باریکی به نام «بلخ» (که به خدای «اِ آ» نسبت داده میشود) استفاده میشده است.
در گذشته، نقاره هم در جنگ و هم در صلح کاربرد داشت. در میدان نبرد، یک ساز رزمی برانگیزاننده و هیجانآفرین بود که آن را بر کوهان شتر میبستند. نقارهنوازان سوار بر شتر میشدند و در وسط جنگ به نواختن میپرداختند. در زمان صلح نیز نقاره به عنوان یک ساز مناسب جشن و مهمانی استفاده میشد. در این مواقع، آن را یا به گردن میآویختند یا در مکانهای مشخصی بر روی سکو قرار داده و مینواختند.
مراسم نواختن کوس، دهل، کرنا و شیپور که به تدریج شکل ویژهای از آن در ایران باستان با نام «نقارهکوبی» شناخته شد و از ایران به دیگر کشورها راه یافت، از دیرباز در سرزمینهای گوناگون رواج داشته است. این آیین در سفر و اقامت، در جنگ و صلح و در شادی و سوگ، حضور داشته است.
جنگهای صلیبی
این سنت در بخشهای شرقی جهان تاریخ طولانیتری دارد. رومیان و یونانیان کاربرد این ابزار را در جنگها از مردمان شرق آموختند و آن را به کار گرفتند. سر هنری پل آن را یک روش بسیار قدیمی در قاره آسیا میداند و بر این باور است که این واژه پس از جنگهای صلیبی به زبانهای اروپایی راه یافت و رایج شد.
نواختن طبل، کرنا و شیپور در میدانهای نبرد بیشتر برای رساندن پیام، خبر دادن از ورود لشکر به منطقهای جدید، تشجیع سربازان در حین جنگ، جمعکردن اردوگاهها، رژههای نظامی یا رویدادهای مهمی مانند پیروزی و فتح، و نیز اعلام جنگ مرسوم بود. در دوران صلح و آرامش، بیشتر در جشنها و عیدهای ملی و مذهبی، یا مراسم سوگواری و آیینهای درباری — مانند تاجگذاری پادشاه، اعلام ورود به شهر، نشستن بر تخت پادشاهی، و نیز در مناسبتهایی چون تولد یا درگذشت شاهان و شاهزادگان و دیگر مراسم مهم اجتماعی — و نیز در زمان طلوع و غروب خورشید نواخته میشده است.
نقاره در مشهد
با گذشت سالها و به دلیل کمتوجهی، این رسم کهن در دوره پهلوی کمکم از بین رفت و کنار گذاشته شد. امروزه تنها در شهر مشهد و در نقارهخانه حضرت امام رضا علیه السلام است که این سنت به شکل رسمی زنده نگه داشته شده است. در زمانهای مشخص و به شیوهای منظم و همیشگی، نواختن نقاره با همان روش قدیمی خود ادامه دارد.