موسیقی خراسان جایگاه ویژهای در تاریخ و فرهنگ ایران دارد و در رشد و پیشرفت موسیقی ایرانی نقش مهمی ایفا کرده است. به همین دلیل، شناخت و بررسی موسیقی این منطقه بسیار ارزشمند است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، همراه شما به سرزمین خراسان سفر میکنیم و غنای موسیقی آن را کاوش میکنیم. اگر علاقهمند به آشنایی با موسیقی مناطق دیگر ایران هستید، پیشنهاد میکنیم سری هم به دیگر مطالب وبلاگ ما بزنید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله نحوه تشخیص سازدهنی مناسب برای خرید مراجعه کنید.
اگر سوالاتی دارید، مقاله سبک موسیقی مینیمال به چه سبکی گفته می شود؟ به شما کمک خواهد کرد.
تاریخچه
مدارک تاریخی نشان میدهد که موسیقی در منطقه خراسان قدمتی بسیار طولانی دارد و به شکل خودانگیخته و از طریق آموزش مستقیم و شفاهی، از نسل استادان به نسل شاگردان منتقل شده است. در گذشته، بسیاری از خوانندگان خراسانی، کشاورزانی بودند که هنگام کار در کشتزارها، با دل و جان و از روی عشق، آواز میخواندند.
اگر نگاهی عمیقتر به تاریخ بیندازیم، به دوره صفویه میرسیم. در این دوره، ترکها و کردها به دلایل سیاسی به شمال خراسان کوچ کردند. حکومت مرکزی توانایی مقابله با قوم ترکمن را نداشت، بنابراین از قوم کرد برای کنترل آنها استفاده میکرد. این امر سبب شد تا ساکنان این مناطق در شمال خراسان با یکدیگر درگیر شوند. نتیجه این درگیریها، تأثیرپذیری موسیقی این دو قوم از یکدیگر بود؛ برای مثال ساز کردی «دوزله» به منطقه ترکمننشین صحرا راه یافت. همچنین، روشهای نواختن سازهایی مانند دوتار و نی که در میان ترکها رواج داشت، به مناطق کردنشین انتقال پیدا کرد.
خراسان به عنوان یک منطقه با فرهنگهای گوناگون، از این تعامل فرهنگی و دستاوردهای موسیقایی ترکها و کردها سود برد. امروزه نیز در دستهبندی موسیقی این منطقه، دو گونه اصلی موسیقی کرمانجی و ترکی وجود دارد.
تقسیم بندی موسیقی خراسان از نظر نواحی
موسیقی در منطقه خراسان به چهار سبک اصلی ترکی، ترکمنی، کرمانجی و فارسی تقسیم میشود. همانطور که پیشتر گفتیم، موسیقی ترکی و کرمانجی بیشتر در شمال خراسان رواج دارد و ریشه در کوچ این دو گروه به این منطقه دارد. موسیقی ترکمنی هم در شهرهایی مانند درگز، جرگلان و راز متولد شده و از نظر ویژگیها بسیار به موسیقی ترکی نزدیک است. اما موسیقی کردی با سه سبک دیگر تفاوت بیشتری دارد و هویت و ویژگیهای مستقل خود را حفظ کرده است.
تقسیمبندی اقلیمی موسیقی خراسان
موسیقی خراسان از نظر جغرافیایی به دو دسته اصلی تقسیم میشود: موسیقی مناطق جلگهای و موسیقی مناطق کوهستانی. هر کدام از این مناطق، لهجه و ویژگیهای موسیقایی خاص خود را دارند.
در مناطق جلگهای مانند قوچان، تمرکز بیشتر بر روی موسیقی با سازهاست.
اما در مناطق کوهپایهای مانند هزارمسجد، موسیقی بیشتر بر پایه آواز و خوانش استوار است.
موسیقی آوازی
در موسیقی آوازی منطقه خراسان، داستانهای کهن و پندآموزی مانند شاهنامه جایگاه ویژهای دارند. این موسیقی با جهشهای ناگهانی در ملودی، تأکید بر فاصلههای مشخص و تکرارهای پیاپی شناخته میشود. همچنین، شیوه بیان و ادای واژهها در این سبک آوازی بسیار مهم است؛ زیرا خواننده با کمک کلام، اوج و فرودهای ملودیک و تغییرهای ریتمیک را به زیبایی اجرا میکند.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله آشنایی با برخی از انواع پیکاپ های گیتار الکتریک و باس مراجعه کنید.
موسیقی سازی در خراسان
در موسیقی منطقه خراسان، سازهای گوناگونی نواخته میشوند که در ادامه به معرفی مهمترین آنها میپردازیم.
**دوتار:** این ساز، مهمترین و اصلیترین ساز در موسیقی خراسان به شمار میرود. دوتار در مناطق شمالی و جنوبی خراسان با دو تفاوت اصلی ساخته میشود. اول اینکه اندازه کاسه دوتار در جنوب خراسان، بزرگتر از نوع شمالی آن است. دوم اینکه دوتار در شمال خراسان ۱۲ پرده و در جنوب آن ۱۳ پرده دارد.
برای مطالعه بیشتر، به انواع پیکاپ های اکتیو و پسیو سری سر بزنید.
**کمانچه:** این ساز بیشتر در نواحی شمال خراسان و به ویژه در شهر قوچان رواج دارد.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در آشنایی با ژانرهای محبوب موسیقی پیدا کنید.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در نکات جالب درمورد کالیمبا پیدا کنید.
**سرنا:** سرنا یک ساز بادی بسیار قدیمی و اصیل ایرانی است که نوازندگان قوچانی از آن بسیار استفاده میکنند.
مقاله پیکاپ مگنتیک چیست ؟ منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
**دایره:** دایره یک ساز کوبهای شبیه به دف، اما کوچکتر از آن است و معمولاً حلقههای فلزی (زنجیره) ندارد. این ساز در این مناطق بسیار پرکاربرد است.
توصیه میشود به مطالعه مقاله ژانر موسیقی به چه معناست ؟ ادامه دهید.
**نی:** نی نیز از سازهای بادی اصیل ایرانی است که در موسیقی این نواحی استفاده زیادی دارد.
**قوشمه:** این ساز بادی و محلی، مخصوص شمال خراسان است و از دو قطعه نی که به هم متصل شدهاند، ساخته میشود.
توصیه میشود به مطالعه مقاله نحوه نگهداری از ساز کالیمبا ادامه دهید.