در دنیای موسیقی و میان کسانی که به آن علاقه دارند، واژهی ارکستر مفهومی باشکوه و ویژه دارد. احتمالاً با شنیدن این کلمه، سالنی بزرگ پر از نوازندگان مختلف در ذهن شما نقش میبندد. اما ارکستر دقیقاً به چه معناست و چه نوع اجرایی را شامل میشود؟ در ادامه با هم بیشتر با این عبارت زیبای موسیقایی آشنا میشویم.
اصطلاح ارکستر (Orchestra) به چه معناست؟
ارکستر به گروهی از نوازندگان و سازهای مختلف گفته میشود که با همکاری یکدیگر قطعات موسیقی را اجرا میکنند. نام هر ارکستر معمولاً بر اساس نوع سازهای به کار رفته در آن و تعداد نوازندگانش انتخاب میشود.
ارکستر سمفونی بزرگترین نوع ارکستر است. در این ارکستر از همه دستههای سازها استفاده میشود و تقریباً تمام سازهای موسیقی کلاسیک غربی در آن حضور دارند.
ارکسترهای کوچکتر که فقط برخی از سازهای موسیقی کلاسیک در آنها نواخته میشود، با نامهای دیگری مانند ارکستر مجلسی شناخته میشوند. ارکستر مجلسی میتواند شامل سازهای زهیِ آرشهای، سازهای بادی چوبی، سازهای کوبهای و سازهای کلیدی مانند پیانو باشد.
گاهی اوقات، نامهایی برای ارکسترها انتخاب میشود که به نوع سازهای آنها یا وظیفهی سازها ارتباطی ندارد. این نامها فقط برای شناسایی ارکسترهای گوناگون در یک منطقه یا شهر به کار میروند.
معمولاً در هر شهر، انجمن دوستداران موسیقی (که به آن انجمن فیلارمونیک میگویند) از یک ارکستر فیلارمونیک حمایت مالی میکند. در این ارکسترها عموماً از نوازندگان ماهر و با تجربهی همان شهر استفاده میشود. البته از نظر نوع سازها، ساختار یک ارکستر فیلارمونیک مانند یک ارکستر سمفونیک یا ارکستر بزرگ است؛ مثل ارکستر فیلارمونیک برلین و ارکستر فیلارمونیک لندن. در هر ارکستر، رهبر نقش بسیار مهمی دارد و در واقع میتوان گفت قلب تپندهی ارکستر است.
رهبر ارکستر (Conductor)
میتوان رهبر ارکستر را قلب و فرمانده یک گروه موسیقی دانست. رهبر همیشه دفترچهای به نام پارتیتور با خود دارد. در این دفترچه، جزئیات دقیق نحوه نواختن هر ساز نوشته شده است. هر آهنگسازی که قطعۀ موسیقی میسازد، باید برای آن یک پارتیتور هم بنویسد.
معمولاً گروههای بزرگی مانند ارکستر سمفونیک، گروههای کر، ارکستر مجلسی و مانند آن، رهبر ارکستر دارند. رهبر با حرکت دادن چوب مخصوص رهبری که به آن باتون میگویند، ضربآهنگ و سرعت اجرا را در هر لحظه به نوازندگان نشان میدهد.
مهمترین انواع ارکستر
۱. ارکستر سینفونی
در دنیای موسیقی غرب، وقتی از واژه ارکستر استفاده میشود، معمولاً منظور همان ارکستر بزرگ یا ارکستر سمفونیک است. این مجموعه معمولاً از هشتاد تا نود و گاهی حتی صد نوازنده تشکیل میشود که هر کدام ساز متفاوتی مینوازند. نوازندگان در چهار دسته اصلی قرار میگیرند و همه با همکاری یکدیگر، هدف و احساس موسیقایی یکسانی را به شنونده منتقل میکنند. در ارکستر سمفونیک سعی بر این است که از گستردهترین و متنوعترین رنگهای صوتی ممکن استفاده شود. این ساختار و شیوه از گذشته تا قرن بیستم، به شکل ثابتی ادامه یافته است.
۲. ارکستر مجلسی (Chamber Orchestra)
این گروه موسیقی، نسخه کوچکتری از ارکسترهای بزرگ سمفونیک است. تعداد نوازندگان در آن کمتر است و برای اجرا به سالنهای بسیار بزرگ و مجلل نیازی ندارد. سازهای اصلی مورد استفاده در آن معمولاً شامل سازهای زهی، سازهای بادی چوبی و سازهای کوبهای میشود. سابقه و تاریخچه این نوع ارکستر به سده هفدهم میلادی بازمیگردد.
۳. ارکسترهای زهی
گروهی متشکل از حدود بیست نوازنده، اعضای اصلی این مجموعه موسیقی هستند. در این ارکستر تنها از سازهای زهی مانند ویولن، ویولنسل و کنترباس استفاده میشود. این گروه، قطعاتی از موسیقی کلاسیک و همچنین آثار مدرن و معاصر را اجرا میکند.
۴. ارکستر فلارمونیک (Philharmonic Orchestra)
به گروهی از بهترین و کارآزمودهترین موزیسینهای یک شهر، ارکستر فیلارمونیک آن شهر گفته میشود. اندازهی این ارکسترها میتواند متفاوت باشد و آنها خود به عنوان یک دستهبندی جداگانه در میان انواع ارکسترها به حساب نمیآیند.