استاد حسین گلگلاب یکی از برجستهترین چهرههای هنری ایران است و آگاهی از زندگی پربار او بسیار ارزشمند است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با این هنرمند بزرگ موسیقی و فرهنگ کشورمان آشنا خواهیم شد.
زندگینامه حسین گلگلاب
حسین گلگلاب، چهرهای برجسته و چندبعدی در تاریخ معاصر ایران بود. او که در سال ۱۲۷۶ در تهران به دنیا آمد، دانشمندی در زمینه گیاهشناسی، ادیب، نویسنده، شاعر، مترجم، استاد دانشگاه، نوازنده، موسیقیدان، عکاس و هنرمند به شمار میرفت. تسلط او بر زبانهای فرانسه، انگلیسی، روسی، عربی و لاتین، گواه گستردگی دانشش بود.
پدرش، ابوتراب خان مشهور به «مصورالملک»، از نقاشان و عکاسان نامدار دوره قاجار محسوب میشد که در هنر نقاشی روی سنگ نیز تبحر ویژهای داشت.
مصورالملک برای آموزش فرزندش ارزش بسیاری قائل بود. به دلیل دوستی با موسیقیدانان سرشناس آن زمان، او حسین را از کودکی با دنیای موسیقی آشنا کرد. به این ترتیب، گلگلاب نواختن تار و سهتار را نزد استادان بزرگی مانند آقا حسینقلی و درویشخان آموخت. پس از راهاندازی مدرسه موسیقی وزیری، او از نخستین شاگردان این مرکز شد و با همکاری افرادی مانند کاظم وزیری و علینقی وزیری، به فعالیت در عرصه موسیقی پرداخت و در نهایت خود در همان مدرسه به تدریس مشغول شد.
تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه علمیه زیر نظر استادان مشهور آن عصر، از جمله عبدالعظیم قریب، میرزا ابراهیم قمی مسعودی، غلامحسین رهنما و شمسالعلما قریب گرکانی به پایان برد.
تحصیل در دارالفنون
برای ادامه تحصیل در مقطع دبیرستان، وارد مدرسه دارالفنون شد و زبان فرانسه را از آموزگاران فرانسوی آنجا فراگرفت.
او علاوه بر انگلیسی و فرانسه، مبانی اولیه زبان روسی را نیز در کلاسهای اسکندرخان ماردیروسیان آموخت و پس از اتمام تحصیلاتش در دارالفنون در سال ۱۲۹۵، از سال ۱۲۹۸ به آموزش علوم طبیعی در همان مدرسه مشغول شد.
حسین گلگلاب نخستین کسی بود که در ایران کتاب درسی در زمینه علوم طبیعی تألیف کرد. از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۷، دوازده جلد کتاب در حوزه جغرافیا و علوم طبیعی تهیه کرد که در مدارس تدریس میشد.
وی از سال ۱۳۰۷ مسئول پژوهشهای علمی در زمینه گیاهشناسی شد و از زمان بنیانگذاری دانشگاه تهران تا سال ۱۳۴۵ به تدریس ادامه داد و هرگز به سمت سیاست یا تجارت نرفت.
او عضو فرهنگستان ایران بود و واژههای بسیاری، به ویژه در رشته علوم طبیعی، پیشنهاد داد که مورد پذیرش قرار گرفت و امروزه به طور کامل در زبان فارسی رواج دارد.
موسیقی
دقت و ظرافت گلگلاب که از دانش و پژوهشهایش در علوم طبیعی سرچشمه میگرفت، در دنیای موسیقی نیز آشکار بود و در هر دو زمینه، او را در میان استادان بزرگ جای داد.
گلگلاب در حالی که در نواختن ساز، همپای برجستهترین استادان روزگار خود، نوازندهای چیرهدست محسوب میشد، در سرودن شعر و ترانه نیز همتراز با بزرگان دیگری مانند شیدا، عارف قزوینی و ملکالشعرای بهار بود.
او از شاعران توانای زمان خود به شمار میرفت. چون هم با نتهای موسیقی آشنا بود و هم درک عمیقی از موسیقی داشت، برخلاف بسیاری از شاعران که ساختن شعر بر روی آهنگ برایشان دشوار بود، میتوانست واژهها را به خوبی با نواهای موسیقی هماهنگ کند.
او با تشویقهای وزیری، چندین سرود و تصنیف ساخت که از میان آنها میتوان به سرودهای میهنی «ای ایران» و «آذر آبادگان» با اجرای بنان و نیز «خاک ایران» و «پایدار ایران» اشاره کرد.
تصنیفهای دیگری مانند «زبان عشق» با صدای عبدالعلی وزیری، «ره عشق» و «بلبل مست» با اجرای بنان و همچنین «وصال دوست» که وزیری آن را در دستگاه اصفهان ساخته، از آثار به یادگار مانده از او هستند.
سرود ای ایران
دکتر حسین گلگلاب، کسی است که شعر سرود میهنی «ای ایران» را سرود. بر اساس روایتی، پس از پایان جنگ جهانی دوم و در زمانی که نیروهای روس، انگلیس و آمریکا ایران را اشغال کرده بودند، در سال ۱۳۲۳ اتفاقی رخ داد. روزی دکتر گلگلاب از خیابان هدایت میگذشت که شاهد رفتار بیادبانهی برخی سربازان خارجی با مردم شد.
او پس از دیدن این صحنه، با ناراحتی به انجمن موسیقی ملی در همان خیابان هدایت (محله ولیآباد) رفت و ماجرا را برای روحالله خالقی تعریف کرد. این داستان، خالقی را بسیار ناراحت و متأثر کرد.
همین اتفاق، انگیزهای شد تا خالقی یک آهنگ بسازد و گلگلاب نیز شعر آن را بسراید. نتیجهی این همکاری، سرود معروف «ای ایران» بود. اولین اجرای این سرود در ۲۷ مهرماه ۱۳۲۳، در نخستین کنسرت ارکستر انجمن موسیقی ملی در سالن سینما تهران، واقع در خیابان استانبول انجام شد و دو شب پیاپی ادامه یافت.
در همان مراسم، این سرود سه بار تکرار شد و هر بار شور و احساسات عمیقی در میان شنوندگان برانگیخت. استقبال چشمگیر از این اثر باعث شد وزیر فرهنگ وقت، گروه نوازندگان را به استودیوی رادیو بفرستد تا صفحهای از آن ضبط شود و پس از آن، هر روز از رادیو تهران پخش گردد.
دکتر گلگلاب در سال ۱۳۲۴ به عنوان معاون دانشکده پزشکی انتخاب شد. در آن زمان ریاست دانشگاه بر عهده پروفسور اوبرلین بود. پس از چند سال، ایشان به سمت مدیرکل دبیرخانه دانشگاه و ریاست انجمن زیستشناسی ایران منصوب شدند و برای ادامه پژوهش و مطالعه به کشورهای شوروی، بلژیک و انگلستان سفر کردند.
یکی از سفرهای مهم ایشان، حضور در جشنهای دویست و بیستساله تأسیس فرهنگستان علوم شوروی در خردادماه ۱۳۲۴ بود که با دعوت ویژه از ایشان انجام شد.
درگذشت استاد :
سرانجام، حسین گلگلاب در اسفندماه سال ۱۳۶۳ و در سن ۸۷ سالگی چشم از جهان فروبست.
یادش همواره زنده و روانش شاد باد.