باندورا یک ساز سنتی و محلی از کشور اوکراین است که در گذشته بیشتر با نام کوبزا شناخته میشد. این ساز از نظر شکل و ساختار، تلفیقی از سازهای زهی مانند زیتر و لوت به شمار میرود و جایگاه ویژهای در موسیقی اوکراین دارد. در زمانهای قدیم، نوازندگان این ساز معمولاً افراد نابینا و کوچنشینی بودند که به آنها «کوبزار» گفته میشد. اما امروزه به کسانی که باندورا مینوازند، باندوریست میگویند. در ادامه با جزئیات بیشتری به بررسی ساختمان ساز، تاریخچه و مدلهای مختلف باندورا خواهیم پرداخت. اگر به شناخت سازهای مختلف علاقه دارید، پیشنهاد میکنیم پس از خواندن این نوشته، به وبلاگ یافتو نیز سر بزنید.
ساختار ساز باندورا
باندورا شکلی شبیه به یک تخم مرغ چوبی بزرگ دارد و دستهای کوتاه در بالای آن قرار گرفته است. در گذشته، این ساز تنها بین ۵ تا ۱۲ سیم داشت، ولی امروزه تعداد سیمهای آن خیلی بیشتر شده و به ۵۶ تا ۶۸ عدد میرسد. برای نواختن باندورا، باید بنشینید و ساز را به صورت تقریباً عمودی روی پاهای خود قرار دهید. معمولاً سیمهای بم با دست چپ و سیمهای زیر با دست راست به صدا درمیآیند و گاهی هم از مضراب استفاده نمیشود. جالب است که بدانید باندورا انواع مختلفی دارد که هر کدام جزئیات و ساختار کمی متفاوتی دارند.
انواع ساز باندورا
باندورای فولک (Folk or Starosvitska Bandura)
باندورای محلی از حدود پایان قرن هجدهم شناخته شد و مورد استفاده قرار گرفت. این ساز معمولاً بین ۱۲ تا ۲۳ سیم دارد که به صورت دیاتونیک کوک میشوند. سازندگان آن معمولاً همان افرادی هستند که در روستاها ویولن میسازند و به همین دلیل، هر باندورای محلی کمی با دیگری فرق دارد و دو نمونه کاملاً یکسان پیدا نمیشود. در گذشته، این ساز مخصوص نوازندگان نابینای دورهگرد اوکراینی، معروف به کوبزاری، بود.
باندورای کیف یا آکادمیک (Kyiv style or academic bandura)
باندورای آکادمیک، پرطرفدارترین و معمولترین نوع باندورا در اوکراین امروزی است. این ساز بین ۵۵ تا ۶۵ سیم دارد. همچنین، برخی از مدلهای باندورا که در شهر کیف ساخته میشوند، این قابلیت را دارند که بتوان کوک آنها را دوباره تغییر داد و تنظیم کرد.
باندورای سبک خارکیف (harkiv-style bandura)
ساز این نوع باندورا معمولاً در کشورهای دیگر ساخته میشود، اما این روزها در اوکراین هم طرفداران زیادی پیدا کرده است. این مدل باندورا بین ۳۴ تا ۳۶ سیم دیاتونیک یا ۶۱ تا ۶۸ سیم کروماتیک دارد.
باندورای ارکسترال (Orchestral banduras)
گروههای باندورای ارکستری برای نخستین بار در سال ۱۹۲۸ توسط لئونید هایداماکا در شهر خارکف ساخته شدند. هدف از ساخت این سازها، گسترش محدوده صوتی باندورا در ارکستر سازهای محلی اوکراینی بود.
تاریخچه
پیش از آن که ساز باندورا شهرت پیدا کند، سازی قدیمیتر به نام کوبزا رواج داشت. کوبزا معمولاً بین سه تا هشت سیم داشت و در مناطق اروپای شرقی برای همنوازی با آواز و موسیقی رقص استفاده میشد. از قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی به بعد، نام باندورا جایگزین کوبزا شد و تا امروز این دو نام اغلب به جای هم به کار میروند. در سده پانزدهم، نوازندگان این ساز را بیشتر افراد نابینایی تشکیل میدادند که به آنها کوبزاری میگفتند و از باندورا برای خواندن داستانهای پهلوانی و حماسی استفاده میکردند. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، به دلیل این که کوبزاریها احساسات میهنی و ملی را در ترانههای خود بیان میکردند، تحت پیگرد قرار گرفتند و در دهه ۱۹۳۰ میلادی، بسیاری از آنان به دستور جوزف استالین اعدام شدند.