سازهایی مانند نی، فلوت، شمشال و… با دمیدن هوا در بخشی از ساز به صدا درمیآیند. این سازها گونههای گوناگونی دارند که به دلیل ساختار و ویژگیهای خود با یکدیگر متفاوت هستند. در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با ساز شمشال که به عنوان مادر سازهای بادی شناخته میشود، آشنا خواهید شد.
ساز شمشال
شمشال یک ساز بادی و نوعی نی ساخته شده از فلز است. این ساز از قدیمیترین سازهای منطقه کردستان محسوب میشود. شمشال در اصل سازی چوپانی با پیشینهای بسیار طولانی است، تا جایی که میتوان آن را نیای اصلی سازهای بادی دانست.
شمشال مادر سازهای بادی
موسیقی کردی از گذشتههای دور تا به امروز، شنوندگان فراوانی را به خود جذب کرده و هر کسی که به آن گوش میسپارد، با خود همراه میسازد. قوم کرد بیش از شش هزار سال است که شهرنشینی را تجربه کردهاند و به باور هنرمندان این سرزمین، ساز شمشال کهنترین ابزار موسیقی است که با زندگی این مردم پیوند خورده است.
موسیقی کردی حال و هوایی داستانگونه دارد؛ گویی هر نغمه و صدایی که از آن برمیخیزد، روایتگر تاریخ و سرگذشت این قوم است.
کارشناسان موسیقی کردی معتقدند که این موسیقی با هدف پاسداری از زبان، ادبیات، فرهنگ، رویدادهای تاریخی و در یک کلام، تمدن و گذشته کردها شکل گرفته و در واقع بازگوکننده فرهنگ و هویت مردم کرد است.
سرزمین کردستان زادگاه بسیاری از خوانندگان و نوازندگان مشهور ایران است. به گونهای که دستگاههای موسیقی ایرانی مانند ماهور، شور، نوا، همایون، سهگاه، چهارگاه و راستپنجگاه و نیز گوشههای متعددی که همراه با این نواها به کمال رسیدهاند، در این دیار پدید آمدهاند.
سازهایی مانند نی، سرنا، نایه، دهل، دف، تنبک، تنبور، کمانچه، دیوان و شمشال بخشی از سازهای موسیقی کردی هستند که هر یک ریشه در قلب کردستان دارند و نبود هر کدام، موسیقی این منطقهٔ هنرپرور را ناقص و ناتوان میسازد.
ساختمان شمشال
شمشال، یکی از کهنترین و پرکاربردترین سازهای منطقه کردستان است و آهنگها و نواهای محلی با آن نواخته میشود.
ساختار این ساز از یک لوله فلزی تشکیل شده که روی آن شش سوراخ و در پشت آن یک سوراخ قرار دارد. درازای شمشال حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر و پهنای آن نزدیک به ۱٫۷۵ سانتیمتر است.
شمشال در جشنهای عروسی و مراسم شاد به همراه خوانندگی و رقص کردی نواخته میشود. گاهی با سازهای دیگری مانند تنبک و دف همنوازی میکند یا به تنهایی نواخته میشود. این ساز در مراسم سوگواری نیز استفاده میشود.
صدای شمشال
این ساز از نظر صدایی و گسترهی نُتهایی که مینوازد، در گروه سازهای بم قرار میگیرد و صدای ویژه و رسایی دارد.
طریقهٔ نوازندگی
وقتی نوازنده ساز را روی لبهایش میگذارد و با ایجاد روزنهای باریک میان دو لب، جریان هوا را به لبهٔ تیغهمانند سر ساز میرساند، صدا به وجود میآید. معمولترین صدایی که از شمشال شنیده میشود، صدای بم ترکیبی است. در این حالت، صدای بم و زیر ساز با مهارت زیادی در هم میآمیزند و ترکیب میشوند.
یکی از ویژگیهای مهم شمشال که نوازنده از آن بهره میبرد، تکنیک تنفس برگردان است. در این روش، نوازنده باید آنقدر مهارت داشته باشد که همزمان از راه بینی نفس بکشد و از هوای ذخیره شده در دهانش استفاده کند، بدون اینکه صدا قطع شود. به این ترتیب، صدای ساز پیوسته میماند و قطع نمیشود.
طرز ساختن شمشال در گذشته
در گذشته، ساز شمشال را از چوب، نی و حتی استخوان بال عقاب درست میکردند. روش ساخت آن در زمانهای قدیم به این شکل بود:
ابتدا یک تکه نی به طول چهل تا پنجاه سانتیمتر میبریدند و داخل آن شیر میریختند. پس از آن که شیر جذب نی شد، آن را روی لانهٔ مورچهها میگذاشتند تا مورچهها محتویات درون نی را کامل بخورند و فقط یک پوستهٔ بسیار نازک و سبک از نی باقی بماند.
برای این که نی هم زیباتر شود و هم محکمتر، یک قطعه چوب تر از درخت آلبالوی وحشی به ضخامت مناسب شمشال آماده میکردند. سپس پوست آن چوب را به شکل حلقههای مساوی برش میدادند و این حلقهها را با فاصلههای دلخواه روی نی قرار میدادند. این کار هم زیبایی ساز را بیشتر میکرد و هم استحکام آن را چند برابر مینمود.
جالب است بدانید که هوایی که داخل نی جریان پیدا میکند، تأثیر زیادی روی صدای شمشال میگذارد.
در مرحلهٔ آخر، در فاصلهٔ چهار سانتیمتری انتهای نی، حدود شش یا هفت سوراخ به قطر نیم سانتیمتر ایجاد میشد که فاصلهٔ هر سوراخ از دیگری معمولاً سه سانتیمتر بود.
بهترین و مرغوبترین نوع شمشال را معمولاً خود نوازندهاش میسازد.