سنج سازی است که برای بسیاری از مردم، صدای آن یادآور مراسم مذهبی و نواهای روحنواز آیینی است. اگر اطلاعات زیادی درباره موسیقی ندارید، احتمالاً این صدا را در فضای معنوی محرم شنیدهاید. در این مطلب از وبلاگ یافتو، میخواهیم شما را بیشتر با این ساز آشنا کنیم.
معرفی سازسنج
سنج یک ساز ضربهای است که از دو صفحه گرد برنجی ساخته شده و با برخورد دادن آنها به هم صدا تولید میشود. به نظر میرسد این ساز در دوران قدیم نیز همین کاربرد را داشته است.
در جنوب ایران، سنجها را از فلز بسیار محکمی به نام «هفتجوش» میسازند. مراسم سوگواری در استان بوشهر در سالگرد شهادت امام حسین(ع) همواره با نوای سنج و ساز دیگری به نام «دمام» برگزار میشود.
در گذشته، مردم نواحی خلیج فارس بر این باور بودند که چون سنج از جنس فلز است و «اجنه» از فلز میترسند، نواختن آن در کنار نوازندگان دمام، آنها را از وجود ارواح و شیاطین پاک میکند و نوازنده میتواند با قلبی پاک به اجرا بپردازد.
در جنوب ایران، معمولاً آیین سنج و دمام با هفت عدد سنج اجرا میشود. سه سنج که صدای بهتری دارند در جلوی گروه و چهار سنج دیگر در پشت سر نواخته میشوند.
همانطور که اشاره شد، سنج یک صفحه مدور فلزی و برنجی است که قطر آن بین ۲۰ تا ۶۰ سانتیمتر متغیر است. معمولاً در مرکز قسمت بیرونی سنج، یک دسته برای نگه داشتن آن تعبیه شده است.
صدای سنجها بسته به خاصیت آنها تفاوت میکند. این خاصیتها عبارتند از:
قطر سنج
ضخامت سنج
شکل سنج
نوع فلز و آلیاژی که برای ساخت سنج استفاده میشود.
صفحههای سنج معمولاً روی یک پایه نصب میشوند. این پایه از یک میله فلزی تشکیل شده که داخل یک لوله عمودی حرکت میکند و به یک پدال متصل است. پدال روی زمین قرار میگیرد. نوازنده با پای خود پدال را فشار میدهد و در اثر این فشار، صفحه بالایی به سمت پایین حرکت کرده و با صفحه زیرین برخورد میکند.
ساختار سنج
به طور کلی سنجها را میتوان از نظر نوع ساخت به دو گروه اصلی تقسیم کرد: سنجهای کاست و سنجهای شیت. سنجهای شیت با فشردهسازی ورقهای فلزی ساخته میشوند. این نوع معمولاً قیمت کمتری دارد، اما در مقایسه با سنجهای کاست عمر کوتاهتری هم دارد و بیشتر مناسب افراد تازهکار است.
سنجهای کاست با ریختن فلز گداخته در قالب تولید میشوند. این سنجها کیفیت صدای بهتری دارند و بادوامتر هستند. البته معمولاً قیمت آنها نیز بالاتر است.
در خانواده سازهای کوبهای، سنج در دستهی ایدیوفونها (سازهای خودصدا) با زیر و بمی نامشخص قرار میگیرد و صدای آن از برخورد دو قسمت ساز با هم تولید میشود.