موسیقی بر اساس ویژگیهای مختلف، به گروههای گوناگونی تقسیم میشود و نام هر کدام هم از همان ویژگیها گرفته میشود. یکی از گونههای جذاب موسیقی، به ویژه در کشور ما، موسیقی محلی است. اگر دوست دارید بیشتر با موسیقی فولکلور یا همان موسیقی بومی آشنا شوید، ادامه این نوشته در وبلاگ یافتو را مطالعه کنید.
موسیقی فولکلور یا موسیقی محلی
موسیقی فولکلور که با نامهای موسیقی بومی یا محلی نیز شناخته میشود، نوعی موسیقی سنتی است که از باورها و رسوم یک گروه یا منطقه خاص سرچشمه میگیرد و از گذشتگان به نسلهای بعد منتقل شده است.
اما معنای دقیق «بوم» چیست؟ در یک تعریف کلی، بوم به محیط زندگی گروهی از مردم گفته میشود که در اصول اخلاقی، رسوم و در کل، دارای فرهنگ یا خردهفرهنگی مشترک هستند.
این سبک موسیقی شامل نغمهها، آهنگها، سرودها و ترانههایی است که ویژه مردم یک ناحیه یا سرزمین خاص است و بیشتر در مناطق دور از شهر، روستاها و حتی در میان عشایر رواج دارد.
نمونههایی مانند موسیقی لری، گیلکی، کردی یا موسیقی نواحی جنوب ایران که در آنها معمولاً از یک یا دو ساز محدود استفاده میشود و بیشتر به صورت تکخوانی یا همخوانی گروهی مردم روستا اجرا میشود و اغلب با حرکات نمایشی نیز همراه است.
نغمه های دل انگیز
آهنگهای جذاب و گوشنواز، نواهای طبیعی و ساده و دلپذیر، در دنیای امروز جایگاه ویژهای در میان ملتهای گوناگون پیدا کردهاند. بسیاری از موسیقیدانان، این ملودیها و نغمههای بومی و محلی را الهامبخش خود قرار داده و از آنها برای خلق آثار موفق و زیبا بهره میبرند.
برخی از تمدنهای پیشرفته، علاوه بر موسیقی سنتی خود، گونهی دیگری از موسیقی نیز دارند که به آن موسیقی محلی میگویند. این موسیقی، بازتابدهندهی همهی نیازها و احساسات مردم بوده و به تمام جنبههای زندگی فردی و اجتماعی آنان پیوند خورده است.
تاریخچه :
در فرهنگهای مربوط به پایان عصر سنگ، موسیقیدانی وجود دارد که نقش درمانگر دارد و تندرستی را به افراد بازمیگرداند. این نگرش در فرهنگ بسیاری از مناطق جهان و همچنین در بخشهای مهمی از ایران نیز دیده میشود. این جنبه از موسیقی احتمالاً بخشی از یک فرهنگ کلیتر است که ریشههای آن به دوران سنگ بازمیگردد.
در کتابهای رسمی تاریخ هنر، کمتر به این نوع موسیقی اشاره شده است؛ در حالی که این موسیقی در واقع بازتابدهنده زندگی ساده و عملی نیاکان ماست.
موسیقی محلی در حوزهای از فرهنگ و هنر جای میگیرد که به آن فرهنگ عامه یا فولکلور گفته میشود. از ویژگیهای موسیقی بومی، سادگی و بیآلایش بودن آن است.
در موسیقی بومی یا محلی ایران، از یک سو میتوان نشانههای هنرهای نخستین، باورها، عواطف و به طور کلی زندگی پیشینیان را یافت و از سوی دیگر، عناصر طبیعت در آن حضور برجستهای دارند. بخش اصلی و هسته موسیقی محلی ایران را ترانهها تشکیل میدهند.
افسانهها و داستانهاى آشناى محلى
در بسیاری از این آهنگها، به افسانهها و قصههای شناختهشدهی محلی اشاره شده است. در گذشته، ارتباط شعر و موسیقی بسیار نزدیک و محکم بود.
اگر “کشور” را به عنوان یک فضای فرهنگی در نظر بگیریم، در این فضا، گروههای قومی مختلف با آیینها، تاریخ و فرهنگهای گوناگون در کنار هم زندگی میکنند.
پس همانطور که بین ملتهای مختلف، تنوع موسیقی وجود دارد، در داخل یک کشور هم به خاطر این گوناگونیها، با گونههای مختلفی از موسیقی روبرو میشویم. برای نمونه در ایران، موسیقی مردم کرد، لر، گیلک، بلوچ، جنوبی و دیگر اقوام با یکدیگر تفاوت دارد.
نکتهی دیگر این است که در ایران برای اشاره به موسیقی بومی، از واژههای “موسیقی نواحی”، “موسیقی محلی”، “موسیقی فولکلوریک” و “موسیقی مقامی” هم استفاده میشود که امروزه بیشتر اصطلاح “موسیقی نواحی” رواج دارد.
البته باید دقت داشت که از نگاه کارشناسی، موسیقی نواحی در ایران همواره با خواندن همراه است، در حالی که موسیقی بومی میتواند بدون آواز هم اجرا شود.
محتوا و ویژگیهای موسیقی محلی چیست؟
ریشههای آن در گذشتهای دور و فرهنگهای باستانی نهفته است.
بر پایهٔ روشهای علمی یا استدلالهای منطقی بنا نشده و هیچ آموزگاری آن را آموزش نمیدهد.
از کردارها و عادتهای رایج میان مردم یک گروه پدید میآید.
وضعیت و حال و هوای حاکم بر یک جامعه را نشان میدهد.
ممکن است دربردارندهٔ مضامین عاشقانه، آیینهای شاد و مفرح، یا معانی عارفانه باشد.
مضمون ترانههای موسیقیهای محلی اغلب بازتابدهنده شرایط و شیوه زندگی در جامعه است. به عنوان مثال، وقتی در ترانهای به کار کشاورزی و دامپروری اشاره میشود، میتوان فهمید که این ترانه متعلق به منطقهای است که مردمش به این مشاغل میپردازند.
لالاییها، یعنی آوازهایی که مادران یا پرستاران برای خواباندن کودکان میخوانند، نیز شکلی از موسیقی فولکلور یا محلی به شمار میروند.
در موسیقی محلی میتوان ردپای ادبیات، عواطف، اعتقادات و به طور کلی سبک زندگی نیاکان را دید.
همچنین، جلوههای طبیعت مانند آبشارها، دشتها و درههای سرسبز، شکوفههای درختان، فصل بهار و پاییز و حتی سرمای زمستان، اغلب در این موسیقی خود را نشان میدهند.
یکی از ویژگیهای موسیقی محلی در ایران، استفاده از آن در مراسم مذهبی است. بر اساس اسناد تاریخی، مغها در دوره هخامنشی نیایشهای خود را با آهنگ میخواندهاند.
سازهای رایج در موسیقی فولکلور یا محلی ایران
سازهایی که معمولاً برای اجرای موسیقی محلی در ایران به کار میروند عبارتند از:
شیپور،
دهل،
دمام،
دف،
دایره،
کرنا،
سرنا،
نی،
سنج و …
نوازندگی این سازها تنها در اختیار نوازندگان حرفهای نیست، بلکه مردم عادی و به ویژه جوانان نیز با این سازها به اجرای موسیقی میپردازند.
اهمیت موسیقی موسیقی فولکلور یا محلی
گنجینههای فرهنگی و هنری هر سرزمینی از راه آهنگهای بومی و محلی به دست آیندگان میرسد. همچنین، این موسیقی به ما کمک میکند تا ارزشهای ملی و مردمی را از دید تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بهتر بشناسیم.
آوازهایی که در موسیقی فولکلور خوانده میشوند، پیوند نزدیکی با جنبههای گوناگون فرهنگ یک جامعه دارند. در دل این آوازها، رسمها، باورها و اندیشههای مردم گاه تأیید میشوند و گاه نقد میگردند.
معروف ترین موسیقی های فولکور
در این بخش، چند نمونه از آهنگهای محلی را به شما معرفی میکنیم که برای بسیاری از مردم آشنا و شنیدنی هستند.
لیلا- خراسانی
خراسان سرزمین آهنگهای بیشماری است. از آواز «نوایی نوایی» گرفته تا «ا… مزار» و «لیلا». تصنیف «لیلا» که بیشتر با نام «لیلا در وا کن مُیُم» معروف است.
این آهنگ از ساختههای برجستهی اسماعیل ستارزاده، هنرمند خراسانی است که ملودی آن را با ساز دوتار نواخته است.
او از برجستهترین استادان موسیقی در شمال خراسان و زندهکنندهی ترانههای محلی این دیار بود. آثاری مانند «بلندبالا»، «دختر فراش باشی» و «شاه دوماد» از دیگر ساختههای او هستند که توسط خوانندگان مختلف نیز دوباره اجرا شدهاند.
رعنا-گیلکی
موسیقی محلی گیلان، سرشار از شور و انرژی است، درست مانند طبیعت و مردم آن منطقه. ترانه زیبای «رعنا» یکی از همین آهنگهای اصیل گیلکی است که احتمالاً اصل آن را با صدای فریدون پوررضا یا اجرای دوباره آن را با گروه رستاک شنیدهاید.
فریدون پوررضا از شاگردان استاد بنان، خواننده بزرگ موسیقی ایرانی بود. او همچنین خواننده ترانههای معروف سریال محبوب «پس از باران» بوده است. از این هنرمند دو مجموعه به نامهای «می گیلان» و «گیله لو» به یادگار مانده است.
کابوکی- کردی
شاید بسیاری از ما زبان کردی را ندانیم، اما شوق و حال موسیقی محلی این زبان میتواند هر شنوندهای را مجذوب خود کند.
آهنگ «کابوکی» یا «کابوکه» یکی از قدیمیترین نواهای کردی است که احتمالاً پیشینهای بیش از هزار سال دارد و بارها با صدای خوانندگان گوناگون اجرا شده است.
مشهورترین روایت این آهنگ را شهرام ناظری، خواننده سرشناس ایرانی که اهل کرمانشاه است، با ساز سهتار ضبط کرده. او در اجراهای زنده خود نیز بارها این قطعه را خوانده است.
بارو بارو- لری
ترانه مشهور «بارو بارو» ساخته هنرمند فقید، حسین فرجی است.
بسیاری گمان میکنند این آهنگ، اثری مستقل از گروه رستاک است، اما در حقیقت سراینده و خواننده اصلی آن، حسین فرجی، خواننده لرزبان بوده است.
با این حال، حسین فرجی با اجرای این گروه موافق نبود و اعتقاد داشت که آنها اشعار و ابیاتی غیراصلی را روی آهنگ او قرار دادهاند.
نکته جالب اینجاست که نسخه اصلی این ترانه، وقتی در سال ۱۳۷۰ منتشر شد، با استقبال بسیار گستردهای روبرو گردید و به یکی از پرفروشترین نوارهای موسیقی آن دوره تبدیل شد.
هله مالی- بوشهری
بازآفرینی بسیاری از آهنگهای محلی جنوب ایران، مرهون زحمات آقای خان، شخصیت محبوب برنامه خندوانه است.
او بارها این آهنگها را در این برنامه اجرا کرد و ساز نیانبان را که بخش مهمی از موسیقی بوشهر است، به مردم معرفی نمود.
“هله مالی” یکی از آهنگهای بوشهری است که چندین بار در این برنامه پخش شده است. کلمه “هله” در زبان محلی بوشهر، به خودی خود معنای خاصی ندارد.
در کار دریانوردی، وقتی میخواهند لنگر کشتی را بالا بکشند یا تور ماهیگیری را از آب بیرون بیاورند، برای هماهنگی بین دو گروه که در چپ و راست قرار دارند، از این صدا استفاده میکنند. گروه اول که تور را میکشد، میگوید “هله” و گروه دوم در پاسخ میگوید “مالی”.