همانطور که پیش از این نیز اشاره کردیم، تحریر یکی از بخشهای کلیدی و زیبای آواز ایرانی است که برای اجرای درست و زیبای آن، نیاز به مهارت و دقت ویژهای است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر درباره شیوههای اجرای تحریر در آواز ایرانی خواهیم خواند.
جایگاه تحریر در آواز
رابطهای ژرف میان تحریر در آواز و شعرهای عارفانهای مانند حافظ، مولانا و سعدی دیده میشود. در حقیقت، آنچه آوازهای اصیل و باشکوه اجراشده توسط استادان موسیقی سنتی را برجسته میکند، پیوند استوار و زیبایی است که میان شعر، آواز و تحریر برقرار شده است. با این نگاه میتوان فهمید که استادان معمولاً تحریر را در بخشی از شعر به کار میبردند که با مفهوم و حس آن قسمت هماهنگ باشد.
احساساتی مانند غم، شادی، حسرت، عشق، اعتراض و ناله، درونمایه اصلی شعرهای کهن فارسی هستند. شاعر، بیان عاطفی خود را در زیباترین شکل ممکن ارائه میدهد. در اوج این گونه شعرها که حافظ سرآمد آنهاست، غزلها مانند یک داستان، مسیری را دنبال میکنند و دارای اوج و فرود هستند. حال اگر خواننده و آهنگساز درک عمیقی از موسیقی و ادبیات داشته باشند، میدانند که نقطه اوج یک غزل یا قطعه را باید با تحریر پُر کنند. حسهایی مانند غم و حسرت در بخشی از شعر، بهترین موقعیت برای ارائه یک تحریر زیبا و مؤثر است.
اجرای تحریر چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
در اجرای تحریر، خواننده باید دقت کند که معنی شعر را دگرگون نکند و فهم کلام را دشوار نسازد. به همین خاطر، تحریر معمولاً فقط روی کلماتی اجرا میشود که بتوان آنها را به وضوح و روشنی ادا کرد و از انجام تحریر روی بخشهای میانی کلمات خودداری میشود. تحریر بیشتر روی هجاهای کشیده و نتهای با مدت زمان طولانیتر انجام میگیرد و ترجیحاً در پایان هر مصراع از شعر جای میگیرد.
به باور داریوش صفوت، اگر خواننده آواز آشنایی مناسبی با ساز تنبک داشته باشد، این امر میتواند به کیفیت تحریرهایش کمک کند، زیرا بهتر میتواند همراهی ساز و آواز را هماهنگ نماید.
تأکید در تحریف به دو شکل صورت میپذیرد:
دو روش اصلی برای تأکید بر تحریر وجود دارد. روش اول، قرار دادن تحریر روی ضربهای قوی موسیقی است (مانند ضرب اول هر میزان). روش دوم، قرار دادن هجای تأکیدشده روی بلندترین (یا زیرترین) نت است.
به عنوان نمونه، اگر به آثار ارزشمند استاد شجریان نگاهی بیندازیم، این موضوع به خوبی آشکار میشود. از آنجا که استاد شجریان هنرمندی کامل و مسلط به همه جنبههای لازم برای خلق یک اثر هنری است، بررسی کارهای او به درک بهتر این موضوع کمک میکند.
آلبوم «نوا و مرکبخوانی» استاد شجریان بارها از سوی کارشناسان و استادان موسیقی، از نظر محتوا و زیبایی، تحلیل شده است. اما اگر تنها تحریرهایی را که ایشان در این آلبوم اجرا کردهاند، به صورت موردی بررسی کنیم، به الگویی مناسب برای فهم این بحث دست خواهیم یافت.