چگور که با نامهای چوگور، چغور و قوپوز هم شناخته میشود، یک ساز زهی و مضرابی است که تاریخچهی طولانی در استان آذربایجان دارد. این ساز معمولاً توسط عاشیقهای آذریزبان نواخته میشود. چگور از نظر ظاهری شبیه به سازهایی مانند باغلاما، دو تار و تنبور است؛ اما در عین حال، خصوصیات ویژه و منحصربهفردی دارد که آن را از سایر سازهای مشابه کاملاً متمایز میکند. در این نوشته از وبلاگ یافتو، همهی مشخصات و ویژگیهای ساز چگور را به طور کامل شرح میدهیم.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً بیوگرافی مهرداد بران را بخوانید.
توصیه میکنیم این مطلب تنظیم در آهنگسازی چیست؟ را حتماً بخوانید.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره خانه اپرای گوانگژو ، محلی با شکوه برای اجراهای اپرا بیابید.
ساختار ساز چگور
ساز چگور در مناطق گوناگون مانند ساوه، قزوین، همدان، میان قشقاییها و آذربایجان، با وجود شباهت کلی، در جزئیات ساخت کمی با هم فرق دارند. این ساز یک کاسه نیمهگلابی شکل و بزرگ دارد که از کاسه سهتار بزرگتر است و معمولاً از چند ترکه ساخته میشود.
عدد ۹ نزد عاشیقها از ارزش ویژهای برخوردار است و این موضوع در ساخت چگور هم دیده میشود. در شکل اصلی، این ساز ۹ ترکه، ۹ سیم و ۹ دستان داشت. اما امروزه معمولاً تعداد ترکهها و دستانها به ۱۱ تا ۱۳ عدد و سیمها به ۷ یا ۸ عدد تغییر یافته است.
جنس کاسه و صفحه رویی چگور از چوب درخت توت است و دسته آن از چوب زردآلو ساخته میشود. قطعهای به نام شیطانک که در ساز به کار میرود، معمولاً از استخوان گاو است. دستانها در نمونههای امروزی بیشتر پلاستیکی هستند و گوشیها و سیمگیرها نیز از چوب گردو یا شمشاد ساخته میشوند.
نحوه نواختن ساز چگور
ساز چگور معمولاً بین ۱۱ تا ۱۳ پرده اصلی یا نیمپرده دارد. پرده اول این ساز معمولاً کرن یا ربعپرده است. برای اجرای آهنگهای ترکی، بیشتر از پردههای اول، سوم، پنجم، هفتم، هشتم و دهم استفاده میشود. در بعضی مقامهای موسیقی، نوازنده با انگشت شست خود بر روی شش سیم بالایی (که به آنها سیمهای واخوان میگویند) پرده میگیرد. عاشیقها (نوازندگان آذربایجانی) و اوزانها (نوازندگان ترکیهای) معمولاً در نواختن سیمهای چهارم به بعد مهارت بیشتری دارند. ریتمهایی که با چگور نواخته میشوند، شبیه به صدای تاخت و تاز اسب هستند. برخی از چگورنوازان، به ویژه عاشیقهای همدان، در حین نواختن، داستانهایی هم تعریف میکنند. این کار بیشتر در جشنهای عروسی دیده میشود.