برخی از سازهای ایرانی مانند تار، سهتار و تنبور، از چوب ساخته میشوند. نوع چوبی که در ساخت این سازها به کار میرود، تأثیر زیادی روی کیفیت صدا و نحوهٔ صدادهی آن دارد. به همین دلیل، شناخت چوبهای مناسب میتواند به شما در انتخاب یک ساز خوب کمک کند. همچنین اگر قصد دارید سازسازی را آغاز کنید، لازم است با انواع چوبهای مناسب برای این کار آشنا شوید. در ادامه با هم مروری خواهیم داشت بر بهترین چوبهایی که در ساختن سازها استفاده میشوند.
چوب های مناسب برای ساخت ساز
اگر بخواهیم از بین انواع چوبها یکی را برگزینیم، باید بگوییم که چوب توت سیاه بهترین گزینه است. این چوب بسیار کمیاب است و پیدا کردن نوع مرغوب آن کار آسانی نیست.
سازندگان تار معمولاً از چوب توت برای ساخت این ساز استفاده میکنند، زیرا پس از ساخت، ساز ظاهر بسیار زیبایی پیدا میکند. این چوب در برابر آفات مقاوم است و رگههای طبیعیاش به ساز جلوهای منحصر به فرد میبخشد.
سازهایی که از چوب توت ساخته میشوند، صدای مخصوص و بینظیری دارند. این ویژگی را استادان قدیمی تشخیص داده و از آن استفاده کردهاند. امروزه نیز سازندگان ماهر و با تجربه، بیشتر سراغ چوب توت میروند.
زمان قطع درختان
زمان برش درخت نقش بسیار مهمی در کیفیت چوب و در نتیجه، کیفیت ساز دارد. برای ساخت کاسهٔ تار و سهتار از چوبهای مختلفی مثل گردو، سنجد، چوب جنگلی و حتی ریشهٔ برخی درختان استفاده میشود؛ اما همانطور که پیشتر گفته شد، بهترین و باکیفیتترین چوب برای ساختن تار، سهتار، دوتار و تنبور، چوب درخت توت است.
بهترین زمان برای قطع درخت، فصل پاییز است؛ زمانی که برگها میریزند و درخت به اصطلاح به خواب میرود و دیگر شیره و آبی درون آوندهایش جریان ندارد. از هر قطعه چوب توت خوب، معمولاً بیش از سه کاسهٔ تار نمیتوان به دست آورد.
هنگام انتخاب چوب باید دقت کنید که گره نداشته باشد، پوست آن قبلاً کنده نشده باشد، آثار کرمخوردگی در آن دیده نشود و میخ یا اجسام فلزی درون آن کوبیده نشده باشد، زیرا ممکن است این اجسام با قطور شدن درخت درون آن پنهان شده باشند.
همچنین بهتر است چوبی انتخاب کنید که حلقههای درونی آن هممرکز و موازی باشند. وقتی چوب مورد نظر را انتخاب کردید، باید حدود ۵ سانتیمتر از یک سر آن را ببرید تا طرح داخلی و رگههای آن مشخص شود. اگر چوب مناسب بود، آنگاه میتوانید کار ساخت ساز را شروع کنید.
نحوه قطع درخت برای ساخت ساز
بعد از بریدن درخت، باید آن را به تکههایی تقریباً ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتری تقسیم کنید. سپس این قطعات را به حالت ایستاده روی زمین بگذارید و به خطوط و نقشهای روی آن دقت کنید.
به این نکته توجه داشته باشید که قسمتی از چوب که در زمان رشد، رو به نور خورشید قرار داشته، خطوطی ریزتر و بافتی سفتتر و محکمتر دارد. اما قسمتی که در سایه بوده، خطوط درشتتر و بافت نرمتر و شکنندهتری دارد.
کاسه ساز
در انتخاب چوب برای ساخت تار، دقت کنید که قطر تنهٔ درخت نباید کمتر از ۴۵ سانتیمتر باشد. اگر قطر بیشتر باشد، بهتر است. هنگام برش چوب، باید قسمت پایین تنه را در سمت کاسهٔ تار قرار دهید.
برای برش نهایی، ابتدا باید قسمت مرکزی چوب که به آن آبخور میگویند، از وسط خارج شود. برای این کار، ابتدا تنهٔ درخت را به صورت عمودی از وسط نصف کنید، طوری که یک نیمه رو به آفتاب و نیمهٔ دیگر رو به سایه نباشد.
سپس از داخل دو نیمه، بخش آبخور را طوری خارج کنید که هیچ اثری از آن در قسمت داخلی چوب باقی نماند. این روش برش باعث میشود چوب هنگام خشک شدن به طور یکنواخت جمع شود و هر دو نیمه کاملاً برابر بمانند. اگر این روش نصف کردن رعایت نشود، پس از خشک شدن، یکی از نیمهها بزرگتر و دیگری کوچکتر خواهد شد.
بعد از خارج کردن آبخور به روش گفته شده، دو نیمه را روی یک سطح صاف قرار دهید، رگههای چوب را با هم جفت کنید و روی آن علامت بگذارید. حال از هر نیمه، یک قطعه چوب به شکل مکعب مستطیل با اندازههای مورد نیاز ببرید.
نتیجه :
سازهای ایرانی مانند تار، سهتار و تنبور را معمولاً از چوب درختان گوناگون میسازند، اما بهترین نوع چوب برای ساخت آنها، چوب درخت توت است. چوب توت خود انواع مختلفی دارد؛ مثل توت سیاه (شاتوت)، توت سفید و توت نرک. از بین اینها، چوب توت سیاه از همه مرغوبتر و مناسبتر است.
چرا چوب توت اینقدر مناسب است؟ دلایل زیادی دارد:
– صدای بسیار خوب و دلنشینی تولید میکند.
– رگههای چوب آن زیبایی خاصی دارد، بهویژه اگر درست و اصولی برش داده شود.
– در برابر آفتها و آسیبها مقاوم است.
پس اگر قصد خرید ساز دارید، حتماً به جنس چوب آن توجه کنید تا انتخاب بهتری داشته باشید و سالها از ساز خود لذت ببرید.