جومبوش که با نام ساز جنبش هم شناخته میشود، یکی از سازهای زهی اهل ترکیه است. در زمانهای گذشته، این ساز بیشتر در میان افراد کمبضاعت و گروههای قومی ساکن ترکیه مانند روم، ارمنی، یهودی، کرد و رومی رواج داشت. در این نوشته از وبلاگ یافتو، میخواهیم نگاهی به تاریخچه و اجزای تشکیلدهنده این ساز بیندازیم؛ پیشنهاد میکنیم برای آشنایی کامل، تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب تفاوت ساز بندیر و دف را بخوانید.
برای گسترش دانش خود، به مقاله تفاوت میزان ساده و ترکیبی چیست؟ سر بزنید.
اگر سوالاتی دارید، مقاله آشنایی با انواع پیک گیتار به شما کمک خواهد کرد.
ساختار ساز جنبش چگونه است؟
ساز جنبش، تلفیقی از صدای عود خاورمیانه و بانجوی آمریکایی است. معمولاً کاسهٔ این ساز از فلز آلومینیوم ساخته میشود. البته در گذشته نمونههای چوبی آن هم ساخته میشد که صدای آرامتر و ملایمتری داشتند. این ساز معمولاً بدون فرت (پرده) است و دستهٔ آن قابلیت تنظیم دارد و با توجه به نوع و کشش سیمها تغییر میکند. در کل، ساز جنبش به دلیل قیمت کمتر و صدای پرحجمتر، در برنامههای بزرگ موسیقی جای عود کلاسیک را گرفت.
سازنده ساز جنبش که بود؟
جنبش در اواخر قرن بیستم به دست علی زینالعابدین اختراع شد. معنای نام این ساز در زبان ترکی، شادمانی و تفریح است. زینالعابدین در شهر اسکوپیه، پایتخت مقدونیه به دنیا آمد و بعدها به منطقه بیازیت در استانبول کوچ کرد. در ترکیه، نام او معمولاً به صورت زینالعابدین بِی نوشته میشود؛ زیرا کلمه «بِی» در زبان ترکی نوعی لقب احترامآمیز است. برخلاف بیشتر سازندگان ساز که نام خود را بر روی اختراعشان میگذارند، زینالعابدین برعکس عمل کرد و نام خانوادگی خود را از ساز تازهای که ساخته بود انتخاب کرد. در سال ۱۹۳۴، هنگامی که مصطفی کمال آتاتورک دستور داد همه خانوادهها باید نام خانوادگی انتخاب کنند، او نام سازش، یعنی «جنبش» را به عنوان نام خانوادگی خود برگزید.
امروزه چه کسانی جومبوش را میسازند؟
امروزه شرکت Cümbüş Music همچنان در ترکیه فعال است و انواع مختلفی از سازهای سنتی ترکی را تولید میکند. این سازها در کارگاهی در استانبول که متعلق به خانواده جنبش است، توسط سه نفر از اعضای این خانواده به نامهای ناچی ابیدین جومبوش و دو پسرش فتحی و علیزینل ساخته میشوند. آنها سالانه نزدیک به ۳ هزار ساز تولید میکنند و حدود نیمی از این سازها به کشورهای آمریکا، فرانسه و یونان فرستاده میشود.
آیا این ساز به ایران نیز راه یافت؟
در پنجم تیرماه سال ۱۳۱۳، رضاشاه به کشور ترکیه سفر کرد. در طی این سفر، در یکی از مهمانیها و در حضور آتاتورک، علیزینالعابدین سازی با تزئینات صدف به رضاشاه هدیه داد. روی پشت این ساز، یادداشتی خطاب به رضاشاه از سوی علیزینالعابدین نوشته شده بود. امروزه این ساز تاریخی در کوشک احمدشاهی نگهداری میشود و بازدیدکنندگان میتوانند آن را از نزدیک مشاهده کنند.