کانن، یکی از زیباترین و جذابترین قالبهای موسیقی است. در این سبک، یک خط ملودیک اصلی، با فاصلهی زمانی مشخص، توسط صداهای دیگر تکرار میشود و چند لایه موسیقی در کنار هم به گوش میرسند. در میان آثار مختلف، کانن خرچنگی از مجموعهی “پیشکشهای موسیقیایی” باخ، از اهمیت و شهرت ویژهای برخوردار است. در ادامه این نوشته، با داستان و ویژگیهای این قطعهی مشهور بیشتر آشنا خواهید شد.
کانن خرچنگی باخ
باخ تکنیک کانن خرچنگی (Canon cancrizans) را به سطح بالاتری برد. در این روش، یک خط ملودی هم به شکل اصلی و هم به صورت برعکس قابل اجراست، درست مانند راه رفتن خرچنگ به سمت عقب. جالب اینجاست که وقتی این دو نسخه – اصلی و معکوس – همزمان نواخته میشوند، کاملاً با هم هماهنگ و زیبا به گوش میرسند. به همین خاطر است که به آن کانن خرچنگی میگویند، چون خرچنگها هم میتوانند به عقب حرکت کنند. در واقع این سبک از کانن، شبیه به یک کلمه یا جمله پالیندروم (واروخوان) است که از انتها به ابتدا هم همان معنی را میدهد.
با بررسی این اثر باخ، میتوان نبوغ و پیچیدگی کارهای او را بهتر درک کرد. در این قطعه، از ساختارهای ریاضی مانند پالیندروم و حتی مفهومی شبیه به نوار موبیوس استفاده شده است.
برای مطالعه بیشتر، به انواع پوست تنبک و مشخصات آن ها سری سر بزنید.
موسیقی باخ در طول بیش از دو قرن، همواره منبعی ارزشمند برای مطالعه و پژوهش موسیقیدانان بوده و هر بار لایههای عمیقتری از نبوغ او را آشکار میسازد.
وقتی به یک قطعه موسیقی گوش میدهیم، با دنبال کردن ملودی میتوانیم جریان کلی آن را دنبال کنیم. اما گاهی اگر نتهای نوشته شده آن را هم ببینیم، لایههای پنهان و طرحهای هوشمندانهای در آن کشف میکنیم که درک ما را از آن قطعه بسیار غنیتر میکند.
برای درک بهتر، خوب است نگاهی به اجرای این قطعه از مجموعه پیشکشهای باخ بیندازیم و بحث را با کانن خرچنگی و ارتباط آن با نوار موبیوس شروع کنیم.
قطعه ابتدا به صورت عادی از آغاز تا پایان نواخته میشود. سپس برای بار دوم، از انتها به ابتدا اجرا میشود. تا اینجا روندی قابل درک است. اما بخش شگفتانگیز وقتی است که دو خط ملودی به طور همزمان نواخته میشوند: یکی از ابتدا به انتها و دیگری دقیقاً برعکس، از انتها به ابتدا.
این همان لایهٔ خاص و مورد بحث ما در این کانن است. باخ این قطعه را چنان استادانه نوشته که همزمان از دو جهت قابل اجراست و باعث میشود این دو خط موسیقی، همدیگر را کامل کنند و در عین حال تصویر معکوس یکدیگر باشند.
پیشینهی تاریخی قطعهی کانن خرچنگی و پیشکشهای موسیقایی باخ
در سال ۱۷۴۷، یوهان سباستین باخ، آهنگساز بزرگ، مجموعهای از کارهای خود را منتشر کرد که امروزه با نام “پیشکشهای موسیقایی” شناخته میشود. این مجموعه شامل قطعاتی مانند کانن، فوگ و دیگر آثار اوست که به پادشاه پروس، فردریک بزرگ، اهدا شده است.
داستان شکلگیری این مجموعه به دیدار باخ از کاخ پادشاه در پوتسدام در هفتم مه ۱۷۴۷ برمیگردد. باخ در آن زمان به خاطر توانایی بالایش در نواختن بداهه بسیار مشهور بود. در این ملاقات برنامهریزی شده، فردریک بزرگ یک ملودی طولانی و پیچیده به باخ داد و از او خواست بر اساس آن، یک فوگ سهبخشی به صورت بداهه بنوازد. باخ این کار را انجام داد. سپس پادشاه از او خواست تا یک فوگ ششبخشی هم بر پایه همان ملودی اجرا کند.
باخ در پاسخ گفت که برای ساختن چنین قطعهای، باید آن را روی کاغذ بیاورد و بعداً برای پادشاه بفرستد. پس از بازگشت به شهر لایپزیگ، او شروع به کار کرد و چهار ماه بعد، مجموعه کامل “پیشکشهای موسیقایی” آماده شد. این اثر یکی از کارهایی است که باخ خودش شاهد اجرا و چاپ آن در دوران زندگیاش بود.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب نکات مربوط به نگهداری پوست تنبک را بخوانید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله تفاوت های ویلون با ویلونسل را مطالعه کنید.