سلام. من شادی شاهپسند هستم.
و من محمد تاجالدین.
شما به رادیو ابزار گوش میدهید.
قسمت دوم.
حسنآباد، میدان ابزار.
صد و چند سال پیش، این منطقه شمال غرب شهر بود و امروز جنوب غرب! دارم از میدان حسنآباد حرف میزنم. یک گذر تاریخی و پرخاطره که قلب بازار ابزار ایران است. اما میدان حسنآباد از چه زمانی به این نام شناخته شد؟ اصلاً چرا به آن حسنآباد میگویند؟ برای پاسخ به این پرسشها باید به بیش از یک قرن پیش برگردیم.
در آن زمان، میرزا یوسف آشتیانی، صدراعظم ناصرالدین شاه، بخش بزرگی از تهران امروزی را از پادشاه خرید. شاهان قاجار علاقهی زیادی به فروش داشتند. میتوان گفت فروشندههای خوبی بودند! تنها مشکل این بود که چیزهایی را میفروختند که مال خودشان نبود!
برای مثال، ناصرالدین شاه مناطق حسنآباد، یوسفآباد، بهجتآباد، عباسآباد، ونک و اوین را به میرزا یوسف آشتیانی فروخت. البته در آن زمان، این محلههایی که شاه به صدراعظمش فروخته بود، هنوز نامی نداشتند. بیابان و کوه و دشت بودند. اما بعدها این زمینهای بینام و نشان، در دل تهران جدید جذب شدند و برای خودشان نام و آوازهای پیدا کردند.
داستان ما به ۱۴۰-۱۵۰ سال پیش برمیگردد. زمانی که میرزا یوسف آشتیانی زمینها را از شاه خرید و هر بخش را به نام یکی از پسرانش نامگذاری کرد. حسنآقا نیز صاحب محلهای شد که حسنآباد نام گرفت. حسن مستوفیالممالک خود از سیاستمداران برجسته ایران است. او رکورددار تصدی مقام نخستوزیری است. مستوفیالممالک که میان مردم به لقب «آقا» شناخته میشد، شش دوره نخستوزیر بود. پنج دوره در زمان قاجار و یک دوره نیز در زمان رضاشاه پهلوی.
اما برگردیم به محله حسنآباد. میرزا یوسف آشتیانی برای پسرش، در این منطقه درختکاری کرد و آن را به یک باغ بزرگ تبدیل نمود. باغی پر از درختان میوه، چنار و کاج!
اما عمر میرزا یوسف آشتیانی و باغ زیبایش به دنیا نبود. در سال ۱۲۶۵ خورشیدی، صدراعظم درگذشت و زمینهایش به ورثه رسید. آن باغ زیبا تکهتکه شد و صاحبان جدیدی پیدا کرد.
شهر رشد کرد و حسنآباد در دل پایتخت بلعیده شد! از آن باغ بزرگ امروز فقط استخری از آن باقی مانده که در محوطه سفارت ایتالیا قرار دارد.
تکهتکه کردن زمین و فروش آن به مردم از یک سو، و ساخت کوچه و بازار و خیابان از سوی دیگر، شکلگیری تدریجی محله را در پی داشت. در اواخر دوران قاجار، یعنی سالهای پایانی سده سیزدهم خورشیدی، در منطقه حسنآباد حدود ۵۰۰ خانوار زندگی میکردند و در محل میدان کنونی، یک چهارراه ساخته شده بود.
عمر قاجار نیز مانند عمر باغ میرزا یوسف آشتیانی به دنیا نبود. صدای چکمههای رضاخان قزاق در پایتخت پیچید و همه چیز دگرگون شد. رضاشاه که شیفته مدرنیسم غربی بود و از روی دست آتاتورک الگوبرداری میکرد، از شکل و شمایل پایتخت راضی نبود.
اما بنیانگذار سلسله پهلوی برای تغییر معماری تهران، به سراغ یک معمار نرفت. او کریمآقا بوذرجمهری، از قزاقهای مورد اعتمادش را مأمور اداره تهران کرد. بوذرجمهری نیز اول از همه سراغ تمام یادگارهای حکومت قاجار رفت. او دستور داد دروازههای هشتگانه تهران، تکیه دولت و هر ساختمانی که مردم را به یاد خاندان قاجار میانداخت، تخریب کنند.
چهارراه حسنآباد نیز از نگاه تند این قزاق در امان نماند. بوذرجمهری تصمیم گرفت چهارراه را به یک میدان مدرن و اروپایی تبدیل کند. برای این کار، سراغ قلیچ باقلیان از معماران نامدار آن دوره رفت. او نیز تحت نظارت و مدیریت معمار ارمنی خوشنام و مشهور آن دوران، یعنی لئون تادوسیان، چهار ساختمان همشکل در اطراف میدان حسنآباد ساخت. ساختمانهایی با هشت گنبد به سبک و سیاق بناهای اروپایی.
از آن زمان، میدان حسنآباد به میدان هشتگنبد نیز معروف شد.
همه روایتهایی که گفتیم به دوران به قدرت رسیدن رضاخان برمیگردد؛ یعنی اوایل دهه ۱۳۰۰ خورشیدی. در آن روزها، در شمال غرب میدان یک گورستان بزرگ وجود داشت. گورستانی که سر میرزا کوچکخان جنگلی را پس از انتقال به پایتخت، در آن خاک کردند! البته نگران نباشید. سر میرزا پس از چند سال به رشت منتقل شد و در آرامگاه خود آرمید.
بوذرجمهری چند دستگاه آبپاش برای شستشوی خیابانهای تهران فراهم کرد. اما بعداً به این فکر افتاد که پایتخت مدرن شده ایران، به یک اداره آتشنشانی نیاز دارد. به همین خاطر دستور داد گورستان قدیمی شمال میدان را خراب کنند و به جای آن اداره آتشنشانی بسازند. اداره و تشکیلاتی که هنوز پابرجاست.
میدان حسنآباد از زمان تأسیس، نامهای مختلفی داشته است؛ از هشتگنبد تا میدان ملکالمتکلمین و ۳۱ شهریور. اما در نهایت نام حسنآباد بر تاریخ آن ماندگار شد.
این میدان در طول این سالها از تخریب در امان نمانده است. در اوایل دهه پنجاه، یکی از ساختمانهای میدان را برای ساخت شعبه بانک ملی خراب کردند و یک بنای شیشهای به جای آن ساختند!
در سال ۱۳۷۷ بناهای میدان در فهرست آثار ملی ثبت شد، اما باز هم تخریب گریبانگیر ساختمانهای ۹۰ ساله شد. در سال ۱۳۹۸ ساختمان شمال غرب میدان در آتش سوخت و از بین رفت.
اما از چه زمانی میدان حسنآباد به بورس ابزار و یراق ایران تبدیل شد؟
از اوایل دهه ۴۰ بود که مغازههای ابزارفروشی پایشان به میدان حسنآباد باز شد. یعنی در همان دورهای که کشور درگیر «انقلاب سفید» یا همان «انقلاب شاه و ملت» بود.
در آن دوره و پس از یک همهپرسی و تصویب انقلاب سفید، زمینهای کشاورزی از مالکیت اربابها خارج شد و بین کشاورزان تقسیم گردید. بسیاری که از پس هزینه نگهداری زمین برنیامدند، زمینهایشان را فروختند و راهی شهرها شدند.
از سوی دیگر، با افزایش قیمت نفت، کشور روی دور رشد اقتصادی افتاد و کارخانههای ریز و درشتی پا گرفتند. کارخانههایی که امروز فقط نامی از آنها باقی مانده؛ مثل ارج، آزمایش و…
صنعت نیاز به ابزار داشت و ابزار برای فروش و معرفی، به یک بورس درست و حسابی نیازمند بود. قرعه به نام میدان تاریخی حسنآباد افتاد.
سال به سال بر تعداد مغازههای ابزارفروشی افزوده شد. این اتفاق همزمان بود با ورود و افزایش ابزارآلات صنعتی بزرگ و کوچک به کشور.
در دهه پنجاه، این نیمهانقلاب صنعتی، جان تازهای به خود گرفت. از سوی دیگر، در میدان حسنآباد در سال ۱۳۵۱ یک پاساژ بزرگ ابزار و یراق ساخته شد. پاساژی که هنوز هم پابرجاست و دهها مغازه ابزارفروشی در آن فعال هستند.
از آن سالها تا امروز، حسنآباد قلب تپنده بازار ابزار ایران است. هر کالا و برند تازهای اول در این میدان خودی نشان میدهد و کاربران با آن آشنا میشوند.
اگر شما هم به ابزار و دنیای بزرگ و شگفتانگیز آن علاقه دارید، سری به میدان حسنآباد بزنید.
آنچه شنیدید، قسمت دوم رادیو ابزار بود. پادکستی که قرار است داستان ابزار را شنیدنی کند. ما این پادکست را در ساختمان شرکت رونیکس در خیابان جامی ضبط میکنیم. خوشحال میشویم پس از شنیدن این قسمت، نظرهایتان را با ما در میان بگذارید.
به نقل از سایت کارناوال درباره میتوان گفت:
“تماشای طهران قدیم و خرید در میدان حسن آباد
امروزه میدان حسن آباد تنها یک یادگاری از گذشته نیست بلکه جایی برای خرید و گشت و گذار نیز به شمار می رود. این میدان یکی از مراکز خرید کامواست و در این زمینه شهرت زیادی دارد. در پیرامون ميدان نیز فروشگاههای ابزار و يراقآلات و قفلفروشی به چشم می خورند و بورس سیسمونی فروشها در جنوب و مركز فروش مبلمان اداری و لوازم چوبی در شمال آن قرار دارد. یک زیرگذر شمالی- جنوبی برای گذر خودروها و پیوند خیابانهای حافظ و وحدتاسلامی در زیر میدان ساخته شده است تا عبور و مرور خودروها آسان تر صورت گیرد.”