یکی از ضربالمثلهای معروف در زبان فارسی، “ساز دهل از دور خوش است” است. شاید برای شما هم این پرسش پیش آمده باشد که چرا این عبارت را به کار میبرند و آیا واقعاً صدای دهل فقط از فاصلهی دور دلنشین است؟ در ادامه با هم بیشتر به این موضوع میپردازیم.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با سبک موسیقی جاز.
معرفی ساز دهل
یکی از سازهای کوبهای بسیار زیبا و جذاب در موسیقی، دهل نام دارد. دهل سازی است بزرگ و دایرهای شکل که هر دو طرف آن قابلیت نواختن دارد. برای نواختن آن از دو چوب استفاده میشود: یک چوب بزرگتر به نام «چوگان» و یک چوب نازکتر به نام «ترکه».
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در آشنایی با انواع سبک های موسیقی پیدا کنید.
از آنجا که هر دو طرف این ساز را میتوان نواخت، به آن ساز دوطرفه میگویند. هر دو سوی دهل با پوست گاو یا گاومیش پوشیده شده است که به صدای آن حجم و طنین ویژهای میبخشد.
تاریخچه
دهل در خاورمیانه و به ویژه ایران، شکلها و انواع بسیار گوناگونی دارد. به عنوان مثال، در جنوب ایران گونههای متعددی از این ساز مانند پیپه، جفه، پونکه و تویری دیده میشود. در دهل منطقه زابل، یک سمت آن با پوست گوسفند و سمت دیگر با پوست بز ساخته میشود.
توجه کنید که در تعداد زیادی از کتابهای مرجع، دهل را با نام طبل معرفی کردهاند. همچنین در نوشتههای قدیمیتر، این ساز گاهی با نامهایی مانند داول، تاول و داوول شناخته میشده است.
جالب است بدانید ساز کوبهای دهل کاملاً بومی و محلی است و در نواحی مختلف ایران اندازههای متفاوتی دارد.
بزرگترین نوع دهل در مناطق کویری مانند یزد، نایین و نیز کاشان پیدا میشود که به شکل ویژهای تنها در مراسم مذهبی عاشورا نواخته میشود؛ و این ساز برای مردم آن نواحی از احترام و تقدس خاصی برخوردار است.
روش نواختن ساز دهل
نوازنده، دهل را با یک بند که از روی شانههایش عبور میکند به خود میبندد و آن را با دو چوب متفاوت مینوازد. بعضی افراد گفتهاند که سر چوبهای دهل، یک تکه پارچهی گلولهشکل دارد؛ اما معمولاً برای نواختن دهل، از یک طرف با چوب ضخیمی به نام چنگال و از طرف دیگر با چوب نازکتری به نام دیرک استفاده میشود.
البته در مناطق جنوبی ایران مثل هرمزگان و شهرهای اطراف آن، دهل را مستقیماً با دو دست مینوازند. در مناطق سیستان و بلوچستان و خراسان، نوازنده یک دست خود را به کار میگیرد که به دو انگشت آن، دو تکه چوب نسبتاً بلند (با طول تقریبی ده سانتیمتر) بسته شده و با دست دیگرش، یک چوب خمیده و مخصوص را روی دهل میکوبد. این ساز معمولاً همراه با سرنا، به ویژه در جشنهای عروسی و مراسم شاد به کار میرود و از اهمیت زیادی برخوردار است.
چرا صدای ساز دهل از دور بهتر است؟
شاید این را ندانید که صدای ساز دهل آنقدر بلند و گوشخراش است که اگر از نزدیک نواخته شود، شنوندگان مجبورند گوشهای خود را بگیرند یا از آن دور شوند تا بتوانند آن را تحمل کنند!
اما در قدیم، وقتی در روستا یا محلهای جشنی برپا میشد، کسانی که از فاصلهای دور این آهنگ ریتمیک و موزون را میشنیدند، از آن لذت میبردند. ضربالمثل «آواز دهل شنیدن از دور خوش است» دقیقاً بیانگر همین واقعیت است.
کاربرد مثل صدای دهل از دور خوش است
این ضربالمثل سه مفهوم اصلی دارد:
۱. گاهی سر و صدا و حرفهای یک نفر، بیشتر از توانایی و مهارت واقعیاش است.
۲. همیشه آنچه از شادی و خوبی دیگران میشنویم، مطابق واقعیت نیست.
۳. اخباری که از دور میرسند اغلب جذاب به نظر میرسند، اما وقتی از نزدیک بررسی میشوند، ممکن است چندان چشمگیر نباشند.
معنای رایج این ضربالمثل بیشتر درباره کسانی است که استعداد یا هنر خاصی ندارند، اما چنان از خود تعریف میکنند که انگار تنها فرد توانمند در آن زمینه هستند.
میتوان این مفهوم را به شکل دیگری هم بیان کرد: همیشه آنچه به عنوان شادی و خوشی تصور میکنیم، واقعی نیست و شرایط همیشه مطابق میل ما پیش نمیرود.
به همین دلیل است که میگویند شنیدن صدای دهل از دور خوشایند است، زیرا وقتی به منبع صدا نزدیک میشویم، ممکن است برخلاف انتظارمان باشد و آن خوشی و لذتی که تصور میکردیم، وجود نداشته باشد.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در آشنایی با سبک کلاسیک در موسیقی پیدا کنید.