بالابان یک ساز بادی است که با دو تیغه صدا تولید میکند. این ساز بیشتر در مناطق آذربایجان ایران، کشور آذربایجان و ترکیه رواج دارد و در نواحی شمال غربی ایران نیز بسیار محبوب است. صدای بالابان بسیار شبیه به ساز دودوک است و گاهی این دو با هم اشتباه گرفته میشوند؛ اما در واقع بالابان سازی مستقل و با ویژگیهای خاص خود است. اگر کنجکاو هستید تا بیشتر با این ساز آشنا شوید، در ادامه این مطلب از وبلاگ یافتو همراه ما بمانید.
ساختار ساز بالابان
بالابان از چند قسمت اصلی ساخته شده است: یک لوله یا بدنه، یک زبانه که صدا توسط آن ایجاد میشود، یک قطعه برای تنظیم صدا و یک کلاهک محافظ. در بخشهای بعدی، هر یک از این اجزا را به طور جداگانه بررسی خواهیم کرد.
استوانه
این ساز که با نام گودا نیز شناخته میشود، بدنهای به طول تقریبی ۲۸ تا ۳۲ سانتیمتر دارد. برای ساختن آن معمولاً از چوب درختانی مثل زردآلو، فندق، گردو، توت یا شمشاد استفاده میکنند. در گذشته، روی بدنه آن فقط ۶ سوراخ تعبیه میشد، اما امروزه این تعداد به ۷ یا ۸ سوراخ افزایش یافته است. علاوه بر این، در پشت ساز یک سوراخ جداگانه برای قرارگیری انگشت شست وجود دارد. قطر داخلی محفظه ساز نیز حدود ۱.۵ سانتیمتر است.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله موسیقی متن چیست؟ مراجعه کنید.
برای گسترش دانش خود، به مقاله تاریخـچه موسیقی متن در ایران سر بزنید.
آنش (زبانه)
زبانه این ساز از یک تکه نی به طول ده سانتیمتر ساخته شده که انتهای آن پهن و صاف شده است. این زبانه، از نظر اندازه، بزرگترین و پهنترین نوع زبانهی دولایه در بین سازهای بومی ایران به شمار میرود. این ویژگی باعث میشود لبهای نوازنده بهطور مستقیم با سطح پهن زبانه تماس پیدا کند و در نتیجه، نوازنده قادر است با این ساز تغییرات صوتی و نوانسهای ظریف و زیبایی را ایجاد کند.
کلاهک
کلاهک به بخش تنظیمکننده متصل میشود تا نوازندگی راحتتر انجام شود. این قطعه معمولاً از چوب درختانی مانند بید، فندق، زغالاخته یا توت ساخته شده و به قسمت تنظیمکننده پیوند میخورد.
تنظیمکننده
این وسیله ۶ سانتیمتر درازا و ۱ سانتیمتر پهنا دارد و از چوب درخت بید یا مو ساخته میشود.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله تاریخچه موسیقی فیلم مراجعه کنید.
تاریخچه ساز بالابان
پیشینه ساز بالابان به روزهای اولیه ورود اسلام به ایران میرسد. در کتابهای لغت ترکی و روسی، این ساز با نامهای بَلَبَن، بالَبَن و بالابَن شناخته میشود. در فرهنگ لغت آذربایجانی-روسی، بالابان به معنای سازی بادی است که اندازهای نهچندان بزرگ دارد و شبیه به ساز زرنا معرفی شده است. در لغتنامههای ترکی نیز این ساز را شبیه به نی توصیف کردهاند که در منطقه ارزروم رواج دارد. همچنین در زبان روسی، بالابان به عنوان یک ساز بادی دارای زبانه شناخته میشود که میان مردم قفقاز شمالی و ایران رایج است.