یکی از سازهای غیرمعمول که همیشه با داستانهای عجیب همراه است، آرمونیکا یا هارمونیکای شیشهای نام دارد. این ساز به دلایل گوناگونی، پس از مدتی که مورد استقبال قرار گرفت، به بدنامی کشیده شد. در این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر درباره این ساز شگفتانگیز بخوانید.
ساز موسیقی گِلَس هارمونیکا
ساز هارمونیکای شیشهای که با نامهای گلسهارمونیکا یا آرمونیکا نیز شناخته میشود، بر اساس همان ایدهای ساخته شده که با مالیدن انگشت خیس به لبه یک لیوان شیشهای، صدایی از آن تولید میکنیم.
این ساز از چندین کاسه شیشهای با اندازههای مختلف تشکیل شده است. این کاسهها به ترتیب از بزرگ به کوچک روی یک میله افقی چیده شدهاند و همگی داخل یک محفظه کمعمق قرار گرفتهاند که مقداری آب در آن ریخته شده است.
با چرخاندن میله توسط یک پدال پایی، کاسههای شیشهای میچرخند. وقتی انگشتان مرطوب نوازنده با لبه آنها تماس پیدا میکند، صدایی ناب و زنگوار پدید میآید که بلندی آن ثابت است و چه با دست و چه به صورت خودکار تغییر نمیکند. مخترع این ساز بنجامین فرانکلین بود و آهنگسازان بزرگی مانند موتسارت، بتهوون و شوبرت نیز قطعههایی برای آن نوشتهاند.
مخترع ساز
بنجامین فرانکلین، یکی از پایهگذاران کشور آمریکا و از مخترعان نامدار دوران خود، در سال ۱۷۶۱ با الهام از جامهای مورد استفاده در مهمانیهای شام، آزمایشهای گوناگونی را برای ساخت یک ساز موسیقی بینظیر انجام داد.
دستاورد این کوششها ساز «آرمونیکا» یا «هارمونیکای شیشهای» بود. این ساز از ۳۷ حلقه شیشهای با اندازههای گوناگون تشکیل میشد که با یک میله آهنی به هم متصل شده بودند. هر حلقه شیشهای با رنگی متفاوت مشخص شده بود تا نشاندهنده نتهای موسیقی باشد.
برخلاف نمونههای قدیمی که از جامهای پرآب استفاده میکردند، حلقههای شیشهای در ساز فرانکلین به صورت افقی کنار هم قرار گرفته بودند. این چیدمان به نوازنده امکان میداد تا همزمان تا ۱۰ نت را بنوازد. برای نواختن این ساز، نوازنده باید انگشتان خود را مرطوب میکرد و آنها را روی حلقههای شیشهای میچرخاند.
هارمونیکای شیشهای که با نام آرمونیکا نیز شناخته میشود، یک ساز موسیقی خاص است. این ساز از مجموعهای از کاسهها یا دیسکهای شیشهای با اندازههای مختلف تشکیل شده که روی یک میله فلزی کنار هم قرار گرفتهاند. این میله به وسیلهی یک پدال یا چرخ پایی میچرخد.
برای نواختن این ساز، نوازنده انگشتان خود را مرطوب میکند و سپس لبهی شیشههای در حال چرخش را لمس مینماید. بر اثر مالش و لرزش، هر کاسهی شیشهای صدای خاص و نابی تولید میکند. هرچه اندازهی کاسه بزرگتر باشد، صدای آن بمتر و هرچه کوچکتر باشد، صدای آن زیرتر خواهد بود.
صدای هارمونیکای شیشهای بسیار ظریف، آرام و روحنواز توصیف شده است. این ساز در سدهی هجدهم میلادی محبوبیت زیادی پیدا کرد و آهنگسازان بزرگی برای آن قطعاتی نوشتند. امروزه نیز برخی از موسیقیدانان از این ساز منحصر به فرد برای خلق آثاری با حال و هوای خاص بهره میبرند.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه گام در موسیقی چگونه نامگذاری می گردد ؟.
از محبوبیت تا بدنامی
آرمونیکا به دلیل صدای ویژه و ظاهر متفاوتش، خیلی سریع به یک ساز پرطرفدار تبدیل شد و در سراسر اروپا گسترش یافت. صدای آن به قدری رسا بود که از فاصلههای دور هم به خوبی شنیده میشد. این محبوبیت به حدی رسید که ملکه فرانسه، «ماری آنتوانت»، نواختن آن را آموخت، کارگاهی برای ساخت آن راه انداخت و هزاران عدد از این ساز را تولید و به فروش رساند.
برخی منابع غیررسمی نیز اشاره کردهاند که موتسارت قطعهای برای این ساز غیرمعمول تصنیف کرده است. تا اینجا همه چیز عادی و مطابق میل پیش میرفت، تا اینکه اخباری از مهمانان یک مراسم جشن که در آن از این ساز استفاده شده بود، منتشر شد.
این اخبار پرسشهای زیادی به وجود آورد؛ کسانی که در آن مهمانی به صدای این «لیوانهای آواخوان» گوش داده بودند، دچار هذیانگویی و اثرات عجیب بر ذهنشان شده بودند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً مجید انتظامی آهنگساز فیلم های به یاد ماندنی را بخوانید.
مدتی نگذشت که نوازندگان آرمونیکا یکی پس از دیگری از عوارض جانبی آن گفتند. لرزش بدن، سردرگمی، احساس وزوز در گوش و حتی نشانههایی از اختلالات روانی در نوازندگان گزارش شد و نگرانیهای گستردهای ایجاد کرد. آرمونیکا به عنوان ابزاری شرور شناخته شد و مردم را در خطر قرار داد. در نتیجه، هشدارها و توصیههای بهداشتی برای کسانی که با این ساز سروکار داشتند، صادر گردید.
نت هایی با حس جنون
صدای این ساز حس دیوانگی را به شنونده منتقل میکرد، چرا که فرکانس آن بین ۱۰۰۰ تا ۴۰۰۰ هرتز قرار داشت و گوش انسان به سختی میتواند صداها را در این محدوده تشخیص دهد. این ویژگی باعث میشد شنوندگان نتوانند منبع واقعی موسیقی را پیدا کنند.
اما این تنها دلیل دیوانهوار بودن صدای ساز نبود. کریستالهای سربی که در ساخت آرمونیکا به کار رفته بود، باعث میشد افرادی که ساعات طولانی با آن کار میکردند، دچار حالت گیجی، بیهوشی و هذیانگویی شوند.
نوازندهای به نام «ماریان کِرچگزنر» در سن ۳۹ سالگی درگذشت. در نگاه اول، آرمونیکا عامل اصلی مرگ زودرس او شناخته شد، اما در واقع این ساز مقصر نبود. دلیل واقعی، مسمومیت گسترده با سرب بود که در سدههای هجدهم و نوزدهم در میان نوازندگان و شنوندگان این ساز شایع شده بود.
«فردریک روچیلد»، دانشمند و پژوهشگر آلمانی موسیقی، در این باره هشدار داد: اگر از هر مشکل عصبی رنج میبرید، هرگز نباید این ساز را بنوازید. اگر سالم هستید، باز هم نباید آن را بنوازید. و اگر احساس افسردگی یا غم دارید، به هیچ وجه نباید به سراغ آن بروید.
کمرنگ شدن مجبوبیت ساز
بسیاری از مشاهدات نشان میدهد که این ساز باعث ناآرامی روحی و شوریدگی احساسی در جمع میشده است؛ به همین دلیل آرمونیکا به عنوان یک ساز مشکلساز کنار گذاشته شد. با این حال، حضور آن در اپرا ادامه یافت. «گائتانو دونیزتی» در اپرای تراژیک «لوچا دی لامرمو» از این ساز برای نشان دادن فضای صحنهها بهره برد. بتهوون هم قطعاتی برای این ساز تصنیف کرد که هرگز منتشر نشد.
امروزه آرمونیکا طرفداران بسیار معدودی دارد و نمونههای کمی از نواختن آن در پلتفرمهایی مانند یوتیوب و اسپاتیفای یافت میشود. هنرمندانی مانند بیورک، دیوید گیلمور و تام ویتس از جمله افراد انگشتشماری هستند که در آثار خود از این ساز استفاده کردهاند. با این همه، حتی پس از سالها، آرمونیکا همچنان سازی بحثبرانگیز و ناخوشایند تلقی میشود.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه گام در موسیقی چیست؟.