سازهای دوتار و تنبور هر دو از سازهای زهی و پرطرفدار هستند که از نظر ظاهری شبیه به هم به نظر میرسند. این شباهت باعث میشود گاهی تشخیص آنها از یکدیگر سخت باشد. با این حال، این دو ساز در جزئیات با هم تفاوتهایی دارند که در ادامه به آنها اشاره میکنیم. برای آشنایی بیشتر با تفاوتهای دوتار و تنبور، در ادامه با ما همراه باشید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله معرفی موسیقی نظامی مراجعه کنید.
آشنایی با ساز دو تار
دوتار یک ساز سنتی ایرانی است که با کشیدن یا زخمه زدن روی سیمهایش صدا تولید میکند. همانطور که از اسمش پیداست، این ساز دو سیم دارد. نوازندگان معمولاً با ناخنهای خود به جای استفاده از مضراب، روی سیمها زخمه میزنند. شکل کاسهٔ دوتار شبیه به گلابی است و دستهی بلندی دارد که معمولاً بین ۱۷ تا ۲۰ دستان بر روی آن بسته میشود. البته در بعضی مناطق جنوب ایران، دوتارهای محلی بدون دستان هم دیده میشوند. رویهٔ جلوی ساز از جنس چوب ساخته شده و همان دو سیم آن با فواصل مختلف کوک میشوند و به همین دلیل نام “دوتار” را به خود گرفته است.
ساختمان ساز
دوتار شکلی شبیه به یک گلابی دارد و دستهی بلندی با دو سیم دارد. اندازهی دستهی آن نزدیک به ۶۰ سانتیمتر است و طول کل ساز به حدود یک متر میرسد. بخش گلابیشکل آن را از چوب درخت توت میسازند و دستهاش را معمولاً از چوب درخت زردآلو یا گردو درست میکنند. در گذشته، به جای سیم از رشتههای ابریشم استفاده میکردند.
آشنایی با ساز تنبور
تنبور که گاهی به آن تنبوره هم گفته میشود، یک ساز زهی است. شکل کاسهٔ آن شبیه یک گلابی نصفشده است و دستهای بلند دارد. این ساز معمولاً بین ۱۳ تا ۱۴ پرده و ۲ یا ۳ سیم دارد.
در مجموعه آهنگهای موسیقی تنبور، حدود ۷۲ مقام شناخته شده است. از این تعداد، ۱۶ مقام برای مجالس و گردهماییهاست و ۵۶ مقام دیگر، مربوط به مقامهای حقانی یا کلام میباشد. اساس موسیقی تنبور، مانند موسیقی سنتی ایران، بر پایه بدیههنوازی و improvisation است.
کاسه و صفحه این ساز از چوب درخت توت و دسته آن از چوب درخت گردو ساخته شده است. سیمهای آن از روی یک دسته بلند و یک کاسه عبور میکنند و با ضربه زدن انگشتان دست به صدا درمیآیند. این ساز را با سرانگشتان (پنجه) مینوازند و این ویژگی، نشاندهنده پیوند و شباهت آن با سازهای دیگری مانند تنبور، دوتار محلی و سهتار است که آنها هم با انگشت و ناخن نواخته میشوند.
برای گسترش دانش خود، به مقاله برای دسته بندی موسیقی باید به چه مواردی دقت کنیم؟ سر بزنید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، مصاحبه آموزشگاه الهام با علیرضا فیروزیان، مدرس فلوت را از دست ندهید.
مقایسه ظاهری و تفاوت ساز دوتار و تنبور
دوتار و تنبور هر دو کاسهای شبیه به گلابی دارند که از چوب درخت توت ساخته شده است. هر دو ساز دستهای بلند دارند که معمولاً از چوب گردو یا زردآلو ساخته میشود. طول دسته دوتار تقریباً ۶۰ سانتمتر است و در مجموع، اندازه کل ساز به حدود یک متر میرسد. روی دسته دوتار بین ۱۷ تا ۲۰ دستان بسته میشود، البته در بعضی از مناطق جنوب ایران دوتارهایی وجود دارند که اصلاً دستان ندارند.
دوتار دو سیم دارد، در حالی که تنبور سه سیم دارد. در واقع، بعدها یک سیم به تنبور اضافه شد. در گذشته به جای سیمهای فلزی از رشتههای ابریشمی استفاده میکردند که به مرور جای خود را به سیمهای فلزی دادند. طول تنبور معمولاً بین ۷۰ تا ۸۰ سانتمتر است و سیمهای آن شامل یک سیم واخوان و دو سیم اصلی میشود. دوتار دو گوشی دارد، اما تنبور امروزی سه گوشی دارد. سایر بخشهای این سازها شامل سیمگیر، خرک و شیطانک است.
بررسی نحوه نواختن
ساز دوتار معمولاً برخلاف سازهایی مانند تنبور، با وسیلهای به نام مضراب نواخته نمیشود. به جای آن، نوازنده با ناخنهایش به سیمها ضربه میزند. روش نواختن دوتار در مناطق گوناگون، تفاوتهایی دارد؛ ولی در بیشتر این مناطق، از انگشت اشاره و انگشت شست برای نواختن استفاده میشود. در مقابل، برای نواختن تنبور معمولاً از چهار انگشت دست راست بهره میگیرند و انگشت شست در این کار نقش چندانی ندارد.
کوک کردن دوتار و تنبور
دوتار معمولاً با فاصلهای معادل چهار یا پنج نت کوک میشود. نحوهٔ کوک این ساز در مناطق گوناگون، متفاوت است. برای نمونه، در مناطق ترکمننشین، کتول، شرق مازندران و همچنین شمال و شرق خراسان، سیم اول روی نت «لا» و سیم دوم روی نت «می» کوک میشود.
اگر سوالاتی دارید، مقاله تفاوت سبک موسیقی راک و متال به شما کمک خواهد کرد.
تنبور نیز به شیوههای مختلفی کوک میشود. دو سیم اول این ساز که به آنها «سیم دو» گفته میشود، معمولاً بر اساس نت «لا» تنظیم میشوند. سیم سوم که به نامهای «سیم سل» یا «سیم اخوان» شناخته میشود، با فاصلهای معادل چهارم یا پنجم پایینتر از سیم دو کوک میگردد.
برخی از سرشناسترین نوازندگان دوتار عبارتاند از: حاج قربان سلیمانی (که عکسش در بالا دیده میشود)، استاد غلامعلی پورعطایی و حاج عثمان محمدپرست.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله بیوگرافی پیر بولِز،یکی از بنیانگذاران سبک سریالیسم مراجعه کنید.
از میان نوازندگان مطرح تنبور نیز میتوان به سید خلیل عالینژاد، درویش امیر حیاتی و… اشاره کرد.
برای یادگیری پیشرفته، به ویژگی های پوست مناسب برای ساز تار مراجعه کنید.