سنتور یکی از سازهای کهن و اصیل ایرانی است که جایگاه ویژهای در موسیقی سنتی ایران دارد. اگر کنجکاوید درباره تاریخچه این ساز بیشتر بدانید، نام «حبیب سماعی» را باید به خاطر بسپارید. از او به عنوان پدر سنتور نوین ایران یاد میشود. شاید برایتان سوال شود چرا چنین لقبی به او دادهاند؟
دلیلش این است که حبیب سماعی در دوره خود تنها نوازنده چیرهدست سنتور بود. تأثیر او در گسترش و محبوبیت این ساز به حدی بود که پس از درگذشتش، سنتور برای مدتی تقریباً به فراموشی سپرده شد. سالها بعد، یکی از شاگردان برجسته او به نام ابوالحسن صبا، توانست دوباره این ساز را احیا کرده و رواج دهد.
اگر علاقهمند هستید با حبیب سماعی، این استاد بزرگ سنتور، بیشتر آشنا شوید، پیشنهاد میکنیم ادامه مطلب را در وبلاگ یافتو دنبال کنید. در این وبلاگ میتوانید زندگینامه دیگر چهرههای سرشناس موسیقی سنتی ایران را نیز مطالعه کنید.
کودکی حبیب سماعی
حبیب سماعی پسر حبیب سماع حضور بود. پدرش در دوران قاجار از نوازندگان نامدار سنتور و تنبک به شمار میرفت. این پدر هنرمند، از زمانی که حبیب تنها چهار سال داشت، آموزش موسیقی به او را آغاز کرد. به دلیل همین آموزشهای زودهنگام، وقتی حبیب سماعی به ده سالگی رسید، در نواختن سنتور چنان مهارتی داشت که مورد ستایش استادان بزرگی مانند نایب اسدالله و آقا حسینقلی قرار گرفت. او تحصیلات خود را نیز در مدرسهی موزیک سالار معزز به پایان رساند.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب چرا رزین برای نواختن ویولن لازم است؟ را بخوانید.
جوانی سماعی
حبیب سماعی عشق فراوانی به ارتش داشت. او از جوانی به این نهاد پیوست و تا پایان عمرش در آن خدمت کرد. در کنار فعالیت نظامی، با راهنمایی ابوالحسن صدا، یادگیری سنتور را نیز آغاز کرد. او شاگردان نامآشنای زیادی تربیت کرد، اما روش آموزش او بسیار متفاوت بود. درس دادن سماعی برنامه و قاعده مشخصی نداشت و هر جلسه به صورت پراکنده، موضوعی از موسیقی را با شاگردانش کار میکرد. او از بیشتر شاگردانش ناراضی بود و اعتقاد داشت تنها عده کمی صبر و حوصله به خرج میدهند و بقیه فقط به دنبال هیجان نواختن سنتور هستند. تنها تعداد معدودی مانند قباد ظفر، مرتضی عبدالرسولی و نورعلی برومند بودند که مورد تأیید او قرار گرفتند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، بیوگرافی ارسلان کامکار را از دست ندهید.
فعالیت حبیب سماعی تنها به آموزش محدود نبود. وقتی فرستنده رادیو تهران تازه شروع به کار کرده بود، او از نخستین کسانی بود که در رادیو ساز نواخت. پس از اجرایش در رادیو، او در میان مردم بسیار مشهور و محبوب شد. پس از مدتی، به او پیشنهاد شد تا از شغل افسری در ارتش کنار برود و به عنوان هنرآموز سنتور در وزارت فرهنگ مشغول کار شود. سماعی در ابتدا این پیشنهاد را پذیرفت، اما به دلیل علاقه شدیدش به ارتش، پس از مدتی از سمت هنری خود انصراف داد و دوباره به خدمت در ارتش بازگشت.
سبک خاص سنتورنوازی
حبیب سماعی به دلیل شیوه منحصربهفردش در نواختن سنتور، به چهرهای ماندگار در موسیقی ایرانی تبدیل شد. در ادامه، برخی از ویژگیهای خاص نوازندگی او را مرور میکنیم.
در دورهای که حبیب سماعی سنتور مینواخت، تحولاتی در موسیقی ایران رخ داده بود و گرایش به سمت سبکهای غربی بیشتر شده بود. او از جمله کسانی بود که با این مسئله مخالف بود. برای نمونه، در آن زمان بسیاری از قطعات بر پایه گام ساخته میشدند؛ اما حبیب همچنان از دانگ بهره میبرد. همچنین، در بخش وزندهی هم از ادوار ایقاعی قدیمی استفاده میکرد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله حسین علیزاده، نامزد دریافت ۳ جایزه گرمی سر بزنید.
مضرابهای حبیب با مضرابهای دیگر نوازندگان سنتور تفاوت داشت. مضرابهای او ساده و از جنس چوب بودند و روی آنها پوششی مانند پارچه یا نمد قرار نمیگرفت. او با این کار میخواست صدای اصیل و شفاف سنتور را حفظ کند.
حبیب در اجرای موسیقی از تزئینات فراوان و ظریفی استفاده میکرد. این تزئینات چنان دقیق و پیچیده بودند که ثبت کردن نت آنها کار بسیار دشواری به شمار میرفت.
سماعی علاوه بر مهارت فوقالعاده در نوازندگی، در جلب توجه تماشاگران و انجام حرکات نمایشی نیز استعداد زیادی داشت. نقل است که هیچ بینندهای نمیتوانست تا پایان برنامه، چشم از اجرای او بردارد.
برای گسترش دانش خود، به مقاله نکات مهم برای نگه داری هنگ درام سر بزنید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله تفاوت میان آهنگساز و ملودیست را مطالعه کنید.
برای مطالعه بیشتر، به کریستوفوری؛ مخترع اولین پیانو سری سر بزنید.
ردیفهای حبیب سماعی
سماعی، استاد موسیقی، دستنوشتهای برای شاگرد خود مرتضی عبدالرسولی باقی گذاشت. در این یادداشت، او ردیفهای موسیقی را به دوازده بخش تقسیم کرده بود که به شرح زیر است:
۱ـ دستگاه شور
۲ـ دستگاه سوز و گداز
۳ـ دستگاه طرز تجنیس
۴ـ دستگاه بیوتات
۵ـ دستگاه رُهاب
۶ـ دستگاه دوگاه
۷ـ دستگاه سهگاه
۸ـ دستگاه چهارگاه
۹ـ دستگاه همایون
۱۰ـ دستگاه ماهور
۱۱ـ دستگاه نوا
۱۲ـ دستگاه راسته پنجگاه
یکی دیگر از شاگردان سماعی به نام طلیعه کامران، این دوازده ردیف را در کتابی با عنوان «بخشهایی از ردیف حبیب سماعی به روایت طلیعه کامران» گردآوری و چاپ کرد. بعدها ابوالحسن صبا که از دوستان و شاگردان سماعی بود، با الهام از نغمهها، آوازها و گوشههای ساختهی سماعی، ردیف سنتور خود را پدید آورد. امروزه نیز بیشتر استادان موسیقی، از ردیف سنتور صبا برای آموزش به هنرجویان استفاده میکنند.
دوران ناخوش زندگی و مرگ
حبیب سماعی در زندگی خود، روزهای سخت و غمانگیز زیادی را پشت سر گذاشت. میگویند که او در جوانی، دلباخته یک خواننده و نوازندهٔ سهتار مشهور به نام بتول رضایی، معروف به پروانه، شده بود. پروانه بر اثر بیماری سل درگذشت و این فقدان، تأثیر عمیقی بر نوازندگی و حال و هوای موسیقی سماعی گذاشت.
مقاله آشنایی با ارژنگ کامکار، نوازنده تنبک و نقاش برجسته حاوی اطلاعات جامعی است.
سماعی بعدها ازدواج دیگری کرد، اما این وصلت نیز با اندوه همراه شد؛ چرا که فرزند خردسالش از این ازدواج، از دنیا رفت. این رنجهای پیاپی، باعث شد حال روحی او به شدت رو به وخامت بگذارد و از نظر جسمی نیز بسیار ضعیف شود. حبیب به بیماری ذاتالریه دچار شد و پزشک معالجش در توصیف وضعیت جسمانی او گفت: سماعی حتی یک عضو سالم در بدن ندارد و تا جایی که ممکن بوده، به خود آسیب رسانده است.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره ابزارهای مهم برای کوک کردن پیانوی گرند بیابید.
برای گسترش دانش خود، مقاله پاپ فیلتر چیست؟ را مطالعه کنید.
در نهایت، حبیب سماعی که به عنوان پدر سنتور نوازی مدرن ایران شناخته میشود، در بیستم تیرماه سال ۱۳۲۵، در سن تنها ۴۱ سالگی، چشم از جهان فروبست.