هر قطعه موسیقی از بخشهای گوناگونی تشکیل میشود و هر بخش ارزش و جایگاه ویژهای دارد. پیشدرآمد نیز یکی از قسمتهای مهم در اجرای موسیقی ایرانی به شمار میرود. اما چه کسی این بخش را به قطعات موسیقی اضافه کرد؟ بر اساس منابع تاریخی، درویشخان را به عنوان کسی میشناسند که شکل امروزی پیشدرآمد را ابداع کرده است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با زندگی و کارهای درویشخان آشنا خواهید شد.
درویش خان سرچشمه فرم امروزی پیش درآمد
درویشخان که نام اصلی او غلامحسین درویش است، در سال ۱۲۵۱ خورشیدی در تهران به دنیا آمد. او از استادان بزرگ و سرشناس موسیقی سنتی ایران در سالهای پایانی دوره قاجار به شمار میرود و از چهرههای صاحب سبک و اثرگذار در موسیقی آن دوران بود.
توصیه میشود به مطالعه مقاله تاریخچه ساز ملودیکا ادامه دهید.
آثار مشهوری مانند تصنیف بهار دلکش، تصنیف ز من نگارم و چند قطعه رنگ و پیش از او به یادگار مانده است. درویشخان رهبری ارکستر کنسرتهای انجمن اخوت را نیز بر عهده داشت که با پشتیبانی صفاعلی ظهیرالدوله برگزار میشد. او را از پایهگذاران و کسانی میدانند که فرم پیشدرآمد را در موسیقی ایرانی رواج دادند.
پیش درآمد به زبان ساده
همانطور که میدانید، پیشدرآمد قطعهای است که در آغاز یک سمفونی نواخته میشود. در موسیقی ایرانی، پیشدرآمد یک قطعه با ریتم مشخص است که پیش از درآمد اصلی یک دستگاه یا آواز اجرا میگردد و به همین دلیل نام “پیشدرآمد” را به خود گرفته است. این قطعه معمولاً در شروع یک اجرای موسیقی، به عنوان بخش اول برنامه، نواخته میشود.
ابداع فرم پیشدرآمد
برای نخستین بار، رکنالدین مختاری در انجمنی به نام زمزمه پیشنهاد کرد که قطعهای ریتمیک پیش از آغاز اصلی کنسرت اجرا شود. به تدریج، موسیقیدانان نامداری مانند درویشخان احساس کردند که به قالبهای مشخص و از پیش تعریفشدهای برای شروع برنامه نیاز است. آنها برای رفع این نیاز، چند گونه مختلف از پیشدرآمد را در دستگاههای گوناگون موسیقی ایرانی پدید آوردند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً وی اس تی چیست؟ را بخوانید.
اگرچه واژهٔ پیشدرآمد از زمانهای پیش از میرزا عبدالله و آقا حسینقلی استفاده میشده و فرمهای مشابه آن در نوشتههای قدیمی موسیقی مانند آثار فارابی و ابنزیله نیز دیده میشود، اما تا پایان دوره قاجار این قالب رایج نبود و برنامههای موسیقی معمولاً با تکنوازیهای مختلف آغاز میشد.
توصیه میشود به مطالعه مقاله آشنایی با ماهور؛ یکی از دستگاه های موسیقی ایرانی ادامه دهید.
اختراع پیشدرآمد به شکل امروزی آن را به رکنالدین مختاری و درویشخان نسبت میدهند. رکنالدین خان پس از تشکیل انجمن اخوت و همهگیر شدن کنسرتهای موسیقی سنتی، قطعهای گروهی را برای اجرا در آغاز کنسرت معرفی کرد که نام آن را پیشدرآمد گذاشتند.
پیش از درویشخان، پیشدرآمد قطعهای کوتاه بود که فراتر از قسمت درآمد نمیرفت. درویشخان این قالب را گسترش داد و آن را در تمام گوشههای آواز پرورش داد و به این ترتیب، آن را به یک قطعه مستقل و کامل تبدیل کرد.
اهمیت پیش درآمد
یکی از دلایل مهم پیشدرآمد این است که برخلاف دیگر قالبهای معمول موسیقی ایرانی که در آنها موسیقی بیشتر نقش همراهیکننده با خواننده یا رقصندگان را دارد، پیشدرآمد به طور ویژه بر نوازندگان تمرکز دارد.
پیشدرآمد همیشه پیش از درآمد دستگاه یا آواز اجرا نمیشود و گاهی پیش از اجرای گوشههای دیگر نیز یک پیشدرآمد ویژه برای آن گوشه نواخته میشود.
علاوه بر پیشدرآمدهای زیادی که توسط درویشخان و رکنالدین خان ساخته شدهاند، از دیگر کارهای مشهور در این قالب میتوان به پیشدرآمد اصفهان از مرتضی نیداوود و پیشدرآمد اصفهان از رضا محجوبی اشاره کرد که هر کدام الهامبخش موسیقی تیتراژ سریالهای هزار دستان و کیف انگلیسی بودهاند.
وفات
با توجه به این توضیحات، میتوان درویشخان را پایهگذار و نوآور پیشدرآمد به شکل امروزی آن دانست. او در دوم آذر ماه سال ۱۳۰۵ خورشیدی در تهران دار فانی را وداع گفت.
روحش شاد و یادش گرامی.