در دنیای موسیقی، انواع بسیار زیادی ساز وجود دارد. برای اینکه بتوانیم این سازها را راحتتر بشناسیم، آنها را در گروههای جداگانهای قرار میدهیم. اگرچه تعداد سازها بسیار زیاد است، اما این گروهبندی همهی آنها را، از سازهای خیلی ساده گرفته تا سازهای بسیار پیشرفته، در بر میگیرد. یکی از سادهترین سازها که مطمئناً شما هم در بچگی با آن بازی کردهاید، ساز سوتک است. در ادامهی این نوشته در وبلاگ یافتو، بیشتر با ساز سوتک، که یکی از اولین سازهای بادی محسوب میشود، آشنا خواهیم شد.
سوتک، یکی از ابتدایی ترین سازهای بادی
سازهای بادی یا همان سازهای هواصدا، دستهای از سازها هستند که در آنها صدا بر اثر لرزش هوا به وجود میآید. این سازها معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: سازهای هواصدای آزاد و سازهای هواصدای معمولی. هر کدام از این گروهها هم بر اساس شکل ساخت و روش تولید صدا، انواع مختلفی دارند.
توصیه میشود به مطالعه مقاله چرا دانستن گام ها در آواز مهم هستند؟ ادامه دهید.
سوتک یکی از کهنترین سازهای ایرانی به شمار میرود. نمونههای مشابه آن در فرهنگها و تمدنهای باستانی مختلف جهان دیده شده است. میتوان گفت این ساز، یکی از نخستین نمونههایی است که در مسیر پیدایش و پیشرفت سازهای بادی در جهان ساخته شده است.
ظاهر غیرعادی و ویژهی این ساز، حتی برای کسانی که اطلاعات زیادی از موسیقی ندارند، جذاب و شگفتانگیز است.
ساز سوتک
سوتک یک ساز ساده است که معمولاً از جنس سفال درست میشود و توانایی تولید نتهای محدودی دارد. ساختار اصلی سوتک شامل دو بخش است: قسمتی که صدا در آن تولید میشود و بدنهٔ ساز.
روش تولید صدا در تمام سوتکها یکسان است: هوا از یک روزنهٔ باریک عبور کرده و به لبهای تیز برخورد میکند و در نتیجه صدا به وجود میآید.
بر روی بدنهٔ بعضی از سوتکها چند سوراخ تعبیه شده که با بستن و باز کردن آنها میتوان صدای ساز را تغییر داد. جالب است بدانید نوعی از این ساز در استان کرمان وجود دارد که وقتی نوازنده در آن میدمد، صدایی شبیه قُلقُل آب و آواز دلنشین پرندگان تولید میکند. به همین خاطر به این نوع سوتکها «قلقلک» هم میگویند. سوتک معمولاً به عنوان یک ساز غیرتخصصی شناخته میشود و بیشتر کودکان از آن استفاده میکنند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله موسیقی می تواند اعتماد به نفس شما را تقویت کند! به شما کمک خواهد کرد.
توصیه میکنیم این مطلب شش نکته مهم برای یک تنظیم بهتر را حتماً بخوانید.
صدای سوتک
صدای سوتک که در زبان محلی به آن «شوتک» میگویند، با وجود قشنگ و جذاب بودنش، تنها یک وسیله بازی و سرگرمی برای کودکان نیست. این وسیله گاهی برای تقویت حس شنوایی به کار میرود، گاه وسیلهای برای ارتباط برقرار کردن است و در مواقع ضروری، حتی برای درخواست کمک از آن استفاده میشود.
استاد محمد شمسی، از هنرمندان با سابقه در زمینه سفالگری در شهر ساوه، از جمله کسانی است که نه تنها این هنر را دوباره زنده کرده، بلکه آثاری خلق کرده که هر کدام ویژگیهای هنری منحصربهفردی دارند. سوتکهای ساختهدست او علاوه بر کاربرد اصلیشان، به عنوان یک اثر هنری و مجسمه گلی نیز قابل توجه هستند. تاکنون ۹ اثر از این هنرمند در فهرست ملی صنایع دستی ثبت شده و دو اثر او نیز موفق به دریافت ثبت جهانی از یونسکو شدهاند.
ساختمان ساز
در شهرهای مختلف ایران، انواع گوناگونی از ساز سوتک وجود دارد. همهی این سوتکها یک ویژگی مشترک دارند: جنس و بخش اصلی تولید صدا در آنها یکسان است.
همهی سوتکها از جنس گل ساخته میشوند و بخشی به نام «لبک» دارند. لبک یک قسمت پنجرهشکل است که در سر ساز قرار گرفته و سوراخی برای دمیدن هوا در آن وجود دارد. با دمیدن در این قسمت، صدای سوتک تولید میشود.
سوتکها در دستهی سازهای قدیمی و ارتباطی جای میگیرند. از آنها در موقعیتهای مختلفی مانند شکار، موسیقی سنتی، بازیهای کودکانه، علامتدهی در جنگها و همچنین برای ارسال پیامهای پنهانی استفاده میشده است. برای ساختن این ساز از مواد مختلفی مثل گل پخته شده، میوههای گرد، چوب، استخوان و شاخهی درختان بهره میبرند.
بیشتر سوتکها چهار سوراخ روی بدنه دارند و شکل ظاهری آنها میتواند بسیار متنوع باشد. این سازها را به شکل حیوانات، پرندگان، انسانها یا شکلهای هندسی درست میکنند تا صدایی رساتر و شفافتر داشته باشند.
اغلب سوتکها یک محفظهی هوای بسته در ته خود دارند که ممکن است کروی، تخممرغی، استوانهای یا مثلثی باشد. اندازهی این محفظه معمولاً بین یک تا دو سانتیمتر است. این سازهای ساده در حالت معمول بین یک تا چهار سوراخ دارند. امروزه پیدا کردن نمونههای اولیه و قدیمی این سوتکها در ایران کار دشواری است.