ساز چنگ معمولاً به خاطر ظاهر منحصر به فرد و شیوه نواختنش، یک ساز ویژه شناخته میشود. در این نوشته از وبلاگ یافتو میخواهیم شما را بیشتر با این ساز دلنشین آشنا کنیم. همراه ما بمانید.
معرفی ساز چنگ
چنگ در زبانهای مختلف نامهای گوناگونی دارد: در ایتالیایی و اسپانیایی «آرپا»، در آلمانی «هارفه»، در فرانسه «هارپ» و در انگلیسی «هارپ» خوانده میشود. این ساز زهی، شکلی تقریباً مثلثی دارد و معمولاً از چوبهایی مانند افرا و گردو ساخته میشود. چنگ در اندازههای مختلفی تولید میشود، به همین دلیل تعداد سیمهای آن میتواند از ۱۹ تا ۴۷ سیم متغیر باشد.
چنگ یک ساز زهی است که با انگشتان دست نواخته میشود. در بیشتر نقاط دنیا، نوازندگان آن را با هشت انگشت مینوازند، اما بر اساس شواهد و مدارک تاریخی بهجایمانده از ایران باستان، نوازندگی چنگ در ایران با ده انگشت انجام میشده است.
این ساز، یکی از سازهای زهی و بسیار قدیمی است و در کنار ساز عود (بربت)، از مشهورترین سازهای دوران ایران باستان محسوب میشده است.
تاریخچه ساز چنگ
پیدایش ساز چنگ از کمان الهام گرفته شده است. زمانی که تیری از کمان رها میشد، زه آن به لرزه درمیآمد و صدای خفیفی ایجاد میکرد. نخستین نمونههای چنگ، در واقع شبیه یک کمان ساده بودند که از چوب یا نی ساخته میشدند و یک زه بین دو سر آن کشیده شده بود.
چنگ تاریخچهای بسیار کهن دارد. در دوران باستان، اندازه این ساز اغلب بسیار بزرگ بود و شواهدی از آن در آرامگاه پادشاهی اور به دست آمده است.
قدمت این ساز به هزاره سوم پیش از میلاد بازمیگردد. این چنگها معمولاً با نقشها و تندیسهای گوناگونی آراسته میشدند که یکی از معروفترین این تزئینات، سر گاو بود.
ساز معابد و مراسم های مذهبی
ساز چنگ در نیایشگاهها و آیینهای دینی مختلف به کار میرفت و شمار زیادی نقاشی نیز بر این موضوع گواهی میدهند. به همین دلیل میتوان ریشههای این ساز زهی را به روزگاران بسیار کهن پیوند داد.
در سنگنگارههای «طاق بستان» هم نوازندگان چنگ دیده میشوند که روی قایق، برای پادشاه ساسانی که به شکارگاه آمده، چنگ مینوازند.
در روزگار ساسانیان، چنگ نامآورترین و محبوبترین ساز به شمار میآمد. چنگهایی که در نقشهای برجایمانده از دورههای پایانی تاریخ بابل و آشور دیده میشوند، از نظر شکل، روش در دست گرفتن و نواختن، با چنگهای دورههای پیشین تفاوت چشمگیری دارند و بر شمار سیمهای آن نیز افزوده شده است. جعبه صوتی این گونه چنگها گاهی راست و بدون خمیدگی و در موارد دیگر، منحنی شکل بوده است.
چنگ در هنر
در شاهنامه فردوسی هم بارها از این ساز یاد شده است. «نکیسا» که از موسیقیدانان نامدار دربار خسروپرویز بود، در نواختن آن استادی کامل داشت.
در نقشهای طاق بستان، روی یک قایق، تصویر پنج نوازنده چنگ دیده میشود. همچنین در قایقی دیگر که پادشاه را در حال شکار نشان میدهد، نوازندهای در حال نواختن است که به گمان زیاد «باربد» میباشد. در آن دوره، چنگ معمولاً دارای هفت تا یازده سیم بوده است.
آخرین چنگنواز برجسته ایرانی در دوره صفویه، شخصی به نام «سلطان محمد چنگی» بود و امروزه دیگر استاد مسلم و چیرهدستی در نواختن چنگ در ایران وجود ندارد.
در سالهای اخیر تلاشهایی برای دوباره ساختن این ساز انجام شده است. افرادی مانند عبدالعلی باقرینژاد، مجید ناظمپور و سیامک مهرداد در ایران و فکرت کاراکایا (Fikret Karakaya) در ترکیه، نمونههایی از چنگ را بازسازی کردهاند.
ساختمان چنگ
این ساز یک قاب سهضلعی است. ضلع پشتی آن جعبهای است که صدای ساز را تقویت میکند. ضلع بالایی به شکل یک خط منحنی است و سیمها به آن متصل میشوند. ضلع جلویی نیز مانند یک ستون محکم، دو ضلع دیگر را نگه میدارد.
سیمها معمولاً از روده گوسفند ساخته میشوند و برای صدای بم از فولاد استفاده میشود. هر سیم یک نت موسیقی تولید میکند. تعداد سیمها حدود ۵۰ عدد است و همه آنها به موازات ستون جلویی کشیده شدهاند.
هر گروه متوالی از هفت سیم، با رنگهای متفاوت مشخص شدهاند و این الگوی رنگی در هفت سیم بعدی دقیقاً تکرار میشود. سیمها بر اساس فواصل «دیاتونیک» کوک میگردند.
در حالت عادی، مجموعه هفت سیمِ چنگ، نتهای «دو بمل»، «ر بمل»، «می بمل»، «فا بمل»، «سل بمل»، «لا بمل» و «سی بمل» را تولید میکنند. به همین دلیل، همه سیمهای «دو بمل» همرنگ، همه سیمهای «ر بمل» همرنگ و به همین ترتیب بقیه نتها نیز همرنگ ساخته شدهاند.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب ساز کوبه ای چیست؟ را بخوانید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، بیوگرافی مریم ابراهیم پور را از دست ندهید.
در انتهای پایینی جعبه تقویتکننده صدا (ضلعی که به نوازنده نزدیکتر است)، در جلوی پای راست ۴ پدال و در جلوی پای چپ ۳ پدال قرار دارد.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره ساز زهی چیست؟ بیابید.
در این مقاله موسیقی مینیمال چیست؟ اطلاعات مفیدی آمده است.
هر کدام از این پدالها با فشار اول و قرار گرفتن در شکاف اول، صدای تمام سیمهای همنام (مثلاً تمام دو بملها یا ر بملها و …) را نیم پرده کروماتیک بالا میبرد (برای مثال، «دو بمل» را به «دو» تبدیل میکند). اگر پدال را دوباره فشار داده و در شکاف دوم ثابت کنیم، نت مربوطه باز هم نیم پرده کروماتیک بالا میرود (یعنی نت «دو» به «دو دیز» تبدیل میشود.)
انواع چنگ
به طور کلی، چنگها را میتوان در چهار گروه اصلی جای داد:
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً کوک سنتور در دستگاه های مختلف را بخوانید.
چنگ ارکستری
چنگ سنتی
چنگ باستانی
چنگ تزیینی
توصیه میشود به مطالعه مقاله امیرعلی خلیلی مدرس ویولن ادامه دهید.
این سازها از نظر شکل و ظاهر نیز با هم تفاوت دارند و نمونههای گوناگونی از آنها وجود دارد. برخی از این انواع عبارتند از:
چنگ زاویهدار
چنگ منحنی
چنگ ون
چنگ کندوگ
چنگ ون کنار ساسانی
چنگ لیر (نوعی چنگ در یونان باستان که شبیه حرف U است)