سازهای زهی، گروهی از سازهای موسیقی هستند که صدای آنها از لرزش سیمها به وجود میآید. این لرزش معمولاً یا با کشیدن آرشه روی سیمها ایجاد میشود یا با زخمه زدن و ضربهزدن به آنها. در این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با این دسته از سازها آشنا خواهید شد.
ساز زهی چیست؟
سازهای زهی به سازهایی گفته میشود که صدای آنها از لرزش سیم یا تار به وجود میآید. در گذشته به این نوع سازها ذوات الاوتار میگفتند.
ذوات الاوتار به دو دسته تقسیم میشدند. دسته اول سازهایی مانند چنگ، قانون و سنتور بودند که برای هر نت، یک سیم جداگانه روی ساز نصب میشد و هنگام نواختن، نوازنده روی سیمها انگشت نمیگذاشت.
دسته دوم سازهایی مانند عود، رباب و تنبور بودند که نوازنده با انگشتان دست چپ روی سیمها — که هر کدام وتر نامیده میشدند — فشار میآورد. به بیان دیگر، برخی از این سازها صداهای آزاد تولید میکردند و برخی دیگر صداها با گرفتن سیم ایجاد میشد.
پس از هشت سال پژوهش و بررسی توسط پنج محقق تاریخ موسیقی برای یافتن نخستین سازهای ایرانی، نتیجه نشان داد که اولین ساز زهی ایران و جهان، چنگی است که در سعدالسلطنه قزوین کشف شده است.
ساختار سازهای زهی
به طور معمول، بیشتر سازهای زهی که با زخمه نواخته میشوند، از سه بخش اصلی تشکیل شدهاند: یک کاسه یا بدنه در پایین ساز، یک گردن یا دسته که انگشتان دست چپ نوازنده روی آن قرار میگیرد (و در همه این سازها به جز عود، این دسته دارای پردهبندی است)، و یک سر ساز که گوشیهای کوک بر روی آن نصب شدهاند.
توصیه میشود به مطالعه مقاله آریا شادمهر، مدرس پیانو ادامه دهید.
سیمها به تعداد مختلف، در انتهای کاسه ساز محکم میشوند. سپس در امتداد طول ساز، از روی کاسه و دسته عبور کرده و در نهایت به دور گوشیها پیچیده میشوند تا کوک شوند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله تفاوت آواز کلاسیک و آواز پاپ چیست؟ به شما کمک خواهد کرد.
در بعضی از سازهای زهی، کاسه از دو قسمت تشکیل شده است (مانند تار و کمانچه) و گاهی روی یک یا هر دو قسمت آن، پوست کشیده میشود. این پوست معمولاً از شکمبه گوسفند تهیه میگردد.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب گیتار آویشن چیست؟ را بخوانید.
در صورت علاقهمندی، مطلب سینتی سایزر ساز تولید کننده صداهای عجیب را از دست ندهید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، بیوگرافی استاد حبیب الله بدیعی را از دست ندهید.
برای یادگیری پیشرفته، به آشنایی با مهفوم موسیقی فولکور مراجعه کنید.
برخی از این سازهای زهی با انگشت و برخی دیگر با مضراب نواخته میشوند. شکل و جنس مضراب نیز در سازهای مختلف متفاوت است؛ گاه از فلز، گاه از شاخ، پلاستیک و گاهی حتی از پر مرغ ساخته میشود.
این سازها به دو گروه اصلی زخمهای و مرکب تقسیمبندی میشوند. به طور کلی میتوان آنها را با توجه به روش نواختن، به صورت زیر دستهبندی کرد:
زهصداهای زخمهای دستهای از زهصداها هستند که در آنها با زخمه زدن با انگشت یا مضراب بر عامل لرزنده،صدا تولید میشود.
زه صداهای مرکب خانوادهای از زهصداها است با محملی برای زهها و تشدیدکنندهای که جزء جداییناپذیر ساز است.