سازهای کیسهای یا نیهای بادی انواع بسیار گوناگونی در جهان دارند. این سازها در مناطق مختلفی از جمله اروپا، منطقه مدیترانه، خاورمیانه و حتی در قارههایی مانند آمریکا و استرالیا دیده میشوند. یکی از مشهورترین انواع آن، ساز کیسهای اسکاتلندی است. در ادامه این نوشته از وبلاگ آموزشگاه موسیقی الهام، بیشتر با این ساز شناختهشده و جذاب آشنا خواهید شد.
معرفی ساز بگ پایپ یا نی اسکاتلندی (نی انبان)
ساز بگپایپ که به آن نیلبک اسکاتلندی هم میگویند، یک ساز بادی است. در این ساز، چند زبانه وجود دارد که هوا به طور پیوسته از یک کیسهٔ ثابت عبور میکند و صدا تولید میشود.
اگرچه معروف ترین نوع بگپایپ در کشورهای انگلیسیزبان، متعلق به اسکاتلند است، اما این ساز بیش از هزار سال است در بسیاری از نقاط اروپا، شمال آفریقا، غرب آسیا از جمله ترکیه، قفقاز و اطراف خلیج فارس نواخته میشود.
در این مقاله سازی عجیب با نام فلوت بینی اطلاعات مفیدی آمده است.
بگپایپ از چهار نی، یک لوله برای دمیدن هوا و یک کیسهٔ هوا تشکیل شده است. نی اصلی که نقش ملودی را اجرا میکند، در واقع یک نی دوبل است و علاوه بر آن دو نی تنور و یک نی باس نیز دارد.
نی اصلی برای نواختن مودهای میکسولیدین طراحی شده و محدوده صدایی آن از یک نت پایه، یک پرده بمتر شروع شده و تا یک اکتاو بالاتر از نت پایه ادامه مییابد. نت پایه در این ساز نت A (لا) است و نیهای همراهکننده (درونها) بر اساس این نت کوک میشوند. نی اصلی ۹ نت مختلف دارد که به ترتیب عبارتاند از:
G بم، A بم، B، C، D، E، F، G بالا و A بالا.
نتهای این ساز معمولاً با کلید سل (D ماژور) نوشته میشوند. به دلیل نبودن نتهای کروماتیک، تغییر کلید باعث تغییر مود (حالت) موسیقی در این ساز میشود.
جنس چوب به کار رفته در ساختن بگپایپ معمولاً از درخت خاس کریسمس، درخت پروانه یا شمشاد جنگلی است. در مدلهای جدیدتر از چوب آبنوس و همچنین مواد دیگری مانند عاج، شاخ، نیکل، فولاد ضدزنگ و موارد مشابه نیز استفاده میشود.
برای یادگیری پیشرفته، به معرفی ساز تار مراجعه کنید.
تاریخچه ساز بگ پایپ یا نی اسکاتلندی (Bagpipe)
شواهد قطعی که ثابت کند این ساز اسکاتلندی در زمانهای بسیار قدیم، قبل از امپراتوری روم، وجود داشته، کافی نیست. اما برخی نوشتهها و تصاویر به جا مانده از گذشتههای دور، از وجود آن خبر میدهند.
بر اساس گزارشها، یک مجسمه از این ساز روی سنگی متعلق به تمدن هیتیها در منطقهای به نام ایویوک پیدا شده که قدمت آن به هزار سال قبل از میلاد میرسد. برخی از پژوهشگران نیز معتقدند ساز باستانی یونانیها به نام “آسکالوس” که از پوست ساخته میشد و با نی نواخته میشده، در واقع همانند این ساز بوده است.
در سده دوم پس از میلاد، تاریخنویسی به نام سوئتینوس از نرون، امپراتور روم، یاد کرده که نوازنده ساز بادی به نام “تیبیا آتریکولاریس” بوده است. همچنین نویسنده دیگری به نام دیو کرایسوستوم، از حاکمی در زمان خودش نوشته که با دهانش نی مینواخته و کیسهای را در زیر بغلش فشار میداده است.
از آغاز هزاره دوم میلادی، تصویر این ساز به تدریج در آثار هنری و نقاشیهای اروپای غربی دیده شد. علاوه بر این، در یک کتاب دستنویس مربوط به سده سیزدهم میلادی از شمال فرانسه، طرحهای زیادی از آن وجود دارد.
اگرچه نشانههایی از حضور این ساز در جزایر بریتانیا پیش از سده چهاردهم میلادی یافت شده، اما اشاره غیرمستقیم به آن را میتوان در داستانهای کانتربری (که حدود سال ۱۳۸۰ میلادی نوشته شدهاند) مشاهده کرد.
انواع ساز بگ پایپ یا نی اسکاتلندی (Bagpipe) ؛
دهها گونه مختلف از ساز بگپایپ در سراسر اروپا و خاورمیانه و همچنین در کشورهایی که قبلاً تحت حکومت امپراتوری بریتانیا بودند، دیده میشود. معمولاً وقتی نام بگپایپ میآید، مردم به یاد نوع اسکاتلندی آن میافتند؛ اما این موضوع باعث شده است که تعداد زیاد و تنوع گستردهی این ساز در فرهنگهای مختلف کمتر دیده شود.
در صورت علاقهمندی، مطلب بهترین کلاس تار در تهران را از دست ندهید.
در گذشته، یکی از کاربردهای اصلی بگپایپ، نواختن برای همراهی رقص بود. اما امروزه با گسترش گروههای موسیقی، ضبط آهنگها و کمرنگ شدن رقصهای محلی، استفاده از این ساز در مراسم رقص کاهش پیدا کرده است.
ساختار ساز اسکاتلندی بگ پایپ (Bagpipe)
یک نیانبان معمولاً از این بخشها تشکیل شده است: یک کیسهی ذخیرهی هوا، یک لولهی اصلی برای نواختن ملودی و معمولاً یک یا چند لولهی ثابت که صدای پسزمینه تولید میکنند. خیلی از نیانبانها بیش از یک لولهی ثابت دارند و برخی حتی چندین لولهی ملودی دارند. این لولهها توسط قطعات اتصالی به کیسه متصل میشوند. این لولههای ثابت علاوه بر تولید صدا، در تغییر و غنیتر کردن کیفیت صدای کلی ساز نیز نقش مهمی دارند.