ویولن آلتو که با نام ویولا هم شناخته میشود، یکی از سازهای زهی است که با آرشه نواخته میشود و عضوی از خانواده ویولن به حساب میآید. روش نواختن ویولا دقیقاً شبیه به ویولن است، با این تفاوت که اندازه آن کمی بزرگتر است و به همین دلیل صدای آن پایینتر و غنیتر است. به خاطر همین ویژگی، سیمهای ویولا کلفتتر و سنگینتر هستند و آرشه آن نیز وزن بیشتری دارد. در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با این ساز آشنا خواهید شد.
آشنایی کامل با ساز ویولا
ویولا یک ساز زهی است که با کمان نواخته میشود. در گروه سازهای شبیه به ویلن، سازها از زیر به بم به ترتیب زیر قرار میگیرند:
ویلن
ویولا
ویلنسل
کنترباس
همهی این سازها چهار سیم دارند و شکل ظاهری آنها شبیه به هم است و تنها اندازهی آنها با یکدیگر تفاوت دارد.
مانند ویلن، روی دستهی ویولا هم پردهبندی وجود ندارد. معمولاً این ساز با آرشه نواخته میشود، اما گاهی نوازنده با انگشت سیمها را به صدا درمیآورد.
در همهی اعضای این خانواده (ویلن، ویولا، ویلنسل، کنترباس) وسیلهای برای کم کردن صدا و تغییر رنگ صوتی ساز به کار میرود که سوردین نام دارد. سوردین در سازهای زهی-آرشهای، یک قطعهی کوچک شانهمانند با چند دندانه است که روی خرک ساز قرار میگیرد.
اندازه ساز
این ساز در اندازههای ۳۹۰ تا ۴۶۰ میلیمتری ساخته میشود. ویولا معمولاً حدود پنج سانتیمتر از ویلن بلندتر است و به همین دلیل صدای آن عمیقتر و بمتر است. نام «آلتو» از واژه یونانی «آلتوس» به معنی بلند گرفته شده است.
در صورت علاقهمندی، مطلب فالش زدن در موسیقی به چه معناست؟ را از دست ندهید.
سیمهای این ساز به ترتیب از زیر به بم با نتهای زیر کوک میشوند: سیم اول لا، سیم دوم ر، سیم سوم سل و سیم چهارم دو. کوک سیمهای ویولا در مقایسه با ویلن، یک فاصله پنجم درست بمتر است.
نتنویسی این ساز با استفاده از «کلید دو» روی خط سوم انجام میگیرد.
ویولن و ویولا
ویولن و ویولا هر دو جزو سازهای زهی محسوب میشوند. این دو ساز خیلی شبیه به هم هستند و روش نواختن آنها نیز مشابه است. هر دو را زیر چانه قرار میدهند و نوازنده با آرشه یا کمان آنها را به صدا درمیآورد.
نخستین سازنده مشهور ویولن فردی به نام آندره آماتی بود که در آغاز قرن شانزدهم میلادی کار ساخت این ساز را آغاز کرد. نمونههای اولیه ویولن برای تقلید از صدای خوانندگان سوپرانو و آلتو در اپرا به کار میرفت.
به تدریج و با کسب تجربههای بیشتر، این ساز رفتهرفته به شکل امروزی که میبینیم درآمد.
اگرچه ویولن و ویولا در نگاه اول یکسان به نظر میرسند، اما در واقع تفاوتهای مشخصی بین آنها وجود دارد که قابل بررسی است. همین تفاوتها باعث میشود تا هرکدام صدایی پرقدرت و منحصربهفرد داشته باشند و از هم متمایز شوند.
میتوان ویولن و ویولا را مانند دو پسرعمو در نظر گرفت که از یک خانواده و ریشه هستند، ولی در عین حال ویژگیهای متفاوتی نیز دارند.
تاریخچه ساز ویولا
ویولن، ویولا، ویولنسل و کنترباس (که گاهی به طور خلاصه باس نامیده میشود) اعضای خانوادهی سازهای زهی در ارکستر سمفونیک هستند.
صدای هر یک از این سازها، همانطور که اندازه و محدودهی صوتیشان متفاوت است، رنگ و کیفیت مخصوص به خود را دارد. ویولن کوچکترین ساز این گروه است و زیرترین محدوده صوتی را تولید میکند. در مقابل، کنترباس بزرگترین عضو خانواده است و بمترین صداها را دارد.
در موسیقی سمفونیک، این سازها معمولاً با آرشه نواخته میشوند. آرشه چوبی است کمی خمیده که رشتههایی از موی اسب در طول آن کشیده شده است. همچنین سازهای زهی ارکستر گاهی با زخمه زدن روی سیمها نیز به صدا درمیآیند.
سازهای زهی در مقایسه با تمام گروههای دیگر سازها، دارای متنوعترین رنگهای صوتی و وسیعترین دامنهی بیان احساس هستند. رنگ صدای آنها گوناگون، محدوده صوتیشان گسترده و توانایی ایجاد تغییرات در شدت و ضعف صدا بسیار زیاد است.
نوازندگان این سازها میتوانند صداهایی درخشان و سریع، یا آهسته و لرزان ایجاد کنند. آنها قادرند صداها را با ظرافت و نرمی یک خواننده، کنترل و هدایت کنند.
نقش سازهای زهی در آثار ارکستری، پررنگتر از هر گروه ساز دیگری است. صدای این چهار ساز زهی، با وجود رنگهای صوتی متفاوت، به زیبایی با هم ترکیب و درمیآمیزد.
تفاوت ویولن و ویولا
برای درک فرق بین ویولن و ویولا، بهتر است نگاهی به گذشته و تاریخچه این سازها بیندازیم. سازهای اصلی و اولیه در سده پانزدهم میلادی، ویولا داگامبا نام داشتند. این سازها شباهت زیادی به ویولنسلهای امروزی داشتند، چون باید آنها را بین دو پا نگه میداشتند.
به مرور زمان، شکل این سازها تغییر کرد تا بتوان آنها را با دست نگه داشت و بخشی از ساز زیر چانه قرار بگیرد. این ساز جدید، ویولن دابراچو نامیده میشد که شبیه ویولنهای امروزی بود و برای نواختن نتهای زیر و ملودیهای اصلی در موسیقی به کار میرفت.
وقتی این سازها کاملاً در دست و زیر چانه جای گرفتند، به شکل ویولن و ویولای امروزی درآمدند.
اول ویولا بعد ویولن
به نظر میآید که در آغاز، ساز ویولا وجود داشته و پس از آن، برای داشتن صدایی زیرتر و مناسبتر برای نواختن تکنواز، ویولن به دنیای موسیقی اضافه شده است.
تفاوت ویولن و ویولا فقط به قدمت آنها محدود نمیشود و در ویژگیهای دیگری نیز دیده میشود.
از نظر شکل ظاهری و روش در دست گرفتن، ویولا بسیار شبیه به ویولن است و تنها اندازه آن چند سانتیمتر بزرگتر است.
بدنهی ویولن، ویولا و ویولنسل از دو صفحهی کمی خمیده (شبیه پشت ماهی) و یک نوار چوبی که این دو صفحه را به هم وصل میکند، ساخته شدهاند. لبههای بالا و پایین هر دو صفحه، به شکل دایرهای درآمده و در بخش میانی کمی فرورفتگی دارند.
روی صفحهی جلویی و نزدیک به این فرورفتگی مرکزی، دو سوراخ به شکل حرف «f» ایجاد شده که به صورت متقارن در دو طرف «خرک» ساز قرار گرفتهاند.
سیم:
تفاوت دیگر ویولن و ویولا در سیمهای آنهاست. هر دوی این سازها معمولاً چهار سیم دارند، البته در برخی ویولنهای برقی ممکن است تا شش سیم هم دیده شود.
کوک کردن سیمهای هر دو ساز با کمک یک کوککنندهی دقیق، کاری ساده است و میتوان آنها را روی نتهای مورد نظر تنظیم کرد.
چهار سیم ویولا، دقیقاً مانند ویولن، با فاصلهی پنجم درست از هم کوک میشوند.
زیرترین سیم ویولا نت «لا» است که فرکانس آن ۴۴۰ هرتز میباشد و یک فاصلهی ششم بزرگ بالاتر از نت «دو»ی وسط پیانو قرار دارد.
همین ویژگی که ویولا در محدودهی صوتی بمتر و پایینتری نسبت به ویولن نواخته میشود، برای بسیاری از علاقهمندان و نوازندگان این ساز جذاب و گیراست.
از طرفی، به دلیل ضخیمتر بودن سیمهای ویولا در مقایسه با ویولن، برای به صدا درآوردن آنها با آرشه به نیروی بیشتری نیاز است.
کوک :
سیمهای این ساز از نازک به کلفت، با نتهای زیر کوک میشوند: لا (سیم اول)، ر (سیم دوم)، سل (سیم سوم) و دو (سیم چهارم). این ساز کمتر به عنوان ساز تکنواز اصلی به کار میرود، اما جایگاه بسیار مهمی در گروههای نوازندگان، چه گروههای کوچک و چه ارکسترهای بزرگ (مانند ارکستر سمفونیک) دارد.
کلید( Clef ) :
یک تفاوت مهم دیگر بین ویولن و ویولا، کلیدِ موسیقیای است که برای نواختن هر ساز استفاده میشود.
ویولا سازی با محدوده صوتی متوسط یا آلتو است و تنها ساز زهی در این خانواده است که از کلید آلتو برای نوشتن نتهایش بهره میبرد.
در نماد کلید آلتو، خط وسط نشاندهنده نت «دو» است و به همین دلیل به آن «کلید دو» یا «کلید آلتو» میگویند. وقتی نوازنده موقعیت نت «دو» را بداند، تشخیص نتهای بالا و پایین آن آسان میشود.
ویولن در کلید سل نواخته میشود که بالاترین محدوده صوتی را در بین سازهای زهی این خانواده دارد. صدای ویولن معمولاً به عنوان صدای سوپرانو در اکثر ارکسترها و گروههای موسیقی شناخته میشود.
در مورد کلید سل نیز مشابه کلید دو عمل میکنیم: اگر به نقطه مرکزی حلقه پایینی در نماد کلید سل دقت کنید، نت «سل» را نشان میدهد. به همین دلیل کلید سل با نام «کلید سل» نیز شناخته میشود.
با شروع از نت «سل» میتوان به سمت پایین شمرد تا به نت «دو» رسید و پس از آن، تشخیص هر نت دیگری در بالا یا پایین آن ساده خواهد بود.
گاهی در قطعات موسیقی ویولا، بخشهایی وجود دارد که در کلید سل نوشته شدهاند. بسیاری از نوازندگان ویولن به راحتی میتوانند در هر دو کلید بنوازند و نتها را بخوانند.
محدوده نت:
از آنجا که سیمهای هر ساز با دیگری فرق دارد، محدوده نتی که میتوان از آن گرفت نیز متفاوت است. ویولا میتواند از نت «سل» به عنوان پایینترین صدا شروع کند و تا نت «لا» و سپس تا «می» بالا برود. در حالی که ویولن از نت «دو» به عنوان پایینترین صدا آغاز میشود و تا «سی» و سپس تا «لا» صدا میدهد. (البته این بستگی به توانایی نوازنده در رساندن انگشتان به نت مورد نظر و حفظ کیفیت صدا در آن محدوده دارد.)
هر دوی این سازها قادرند در چهار اکتاو مختلف نواخته شوند.
تفاوت اصلی در صدای ویولن و ویولا این است که ویولا میتواند نتهایی را اجرا کند که حدود چهار گام از پایینترین نت ویولن، بمتر هستند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً معرفی ساز گیتار بیس (guitar bass) را بخوانید.
مقاله آشنایی با زندگی نامه حسین نورشرق منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
این گستره صوتی، ویولا را دقیقاً به سازی میان ویولن و ویولنسل تبدیل میکند. به همین دلیل معمولاً از ویولا بیشتر برای نواختن بخشهای هارمونی و همراهی در ارکستر استفاده میشود تا به عنوان ساز تکنواز و سولو مانند ویولن. ویولن اغلب نقش ملودی اصلی را در ارکستر بر عهده دارد.
صدا:
صدای ویولا در مقایسه با ویولن، ملایمتر و پختهتر است. هر دو ساز قادر به نواختن نتهای مشترکی مانند سل، ر و لا هستند، اما با این حال به دلیل ضخیمتر بودن سیمهای ویولا، تفاوت صدای آنها به وضوح احساس میشود.
همانگونه که پیش از این اشاره شد، در ارکستر سمفونیک از ویولا بیشتر برای بخشهای ریتمیک و هارمونی استفاده میشود، در حالی که ویولن نقش اصلی را در نواختن ملودی بر عهده دارد.