اگر عاشق موسیقی ایرانی هستید، قطعاً باید با سازهای محلی مختلف آشنا شوید. پیش از این، در نوشتههای وبلاگ یافتو، سازهای بومی زیادی را به شما معرفی کردهایم. این بار قصد داریم با هم به خراسان شمالی سفر کنیم و ساز قوشمه را بهتر بشناسیم.
قوشمه یک ساز بادی محلی است که بیشتر در شهرهایی مانند قوچان، شروان، آشخانه و فاروج نواخته میشود. از این ساز معمولاً در مراسم شاد و رقصهای جمعی استفاده میشود و همراه با سازهای کوبهای همچون طبل، دهل و دف نواخته میشود.
شاید برایتان جالب باشد که قوشمه یکی از کوچکترین سازهای دنیاست، اما با این حال صدای بسیار رسا و بلندی دارد. اگر دوست دارید بیشتر درباره این ساز بدانید، در ادامه این مطلب با ما بمانید.
نامگذاری ساز قوشمه
برخی معتقدند که نام قوشمه به دلیل جنس آن انتخاب شده است. در قدیم، این ساز را از استخوان پای پرندهای به نام قوش درست میکردند و به همین خاطر نام قوشمه را برای آن انتخاب کردند. برخی دیگر نیز بر این باورند که ریشه نام این ساز به معنای واژه قوش برمیگردد. قوش به معنای کنار هم قرار دادن و به هم پیوستن است. از آنجا که این ساز شبیه دو نی است که به یکدیگر متصل شدهاند، آن را قوشمه نامیدهاند.جالب است بدانید که این ساز نامهای دیگری هم دارد که کمتر شنیده میشوند. در مناطق مرکزی و غربی استان خراسان، مردم به آن دو نیه، دو سازه یا جفتی میگویند.
ساختار ساز قوشمه
ساز قوشمه از دو لوله صوتی تشکیل شده است. این لولهها معمولاً از استخوان پرندگان بزرگ مانند قوش، عقاب یا درنا ساخته میشوند؛ هرچند در بعضی موارد نادر به جای استخوان از فلز نیز استفاده میگردد. طول این لولهها بستگی به اندازه استخوان پرنده دارد، ولی معمولاً بین ۱۴۵ تا ۱۷۰ میلیمتر است.
مقاله شناخت اصطلاحات مشخصات فنی پیانوهای دیجیتال منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
برای یادگیری پیشرفته، به علیرضا امان الهی مدرس گیتار کلاسیک مراجعه کنید.
برای درست کردن لولههای صوتی، ابتدا «استخوان سر بال» را از بدن پرنده جدا میکنند. بعد از صاف و صیقل دادن استخوان، بین پنج تا هفت سوراخ یکسان روی آن ایجاد میکنند. قوشمههایی که هفت سوراخ دارند، بهترین نوع این ساز محسوب میشوند و میتوانند یک اکتاو کامل را بنوازند.
پس از ایجاد سوراخها، دو قطعه استخوان را با موم، عسل یا چسب به هم متصل میکنند. لبه سوراخها نیز با سیمهای مزیّن از جنس مس تزئین میشوند. در مرحله بعد، نوبت به ساخت سرساز یا سرپیک میرسد.
سرساز یک لوله کوچک به طول ۳۰ تا ۴۰ میلیمتر است که از جنس فلز برنج تهیه میشود؛ البته در گذشته این قسمت از انتهای ساز نی جدا میشد. امروزه یک استادکار باید این قطعه را با دقت برش دهد و سپس قمیش را با نخ به آن محکم کند. در پایان، سرساز نیز با چسب به لولههای صوتی وصل میشود.
قوشمهنوازی
پیش از شروع نواختن ساز قوشمه، نوازنده ابتدا آن را با استفاده از زبان و آب دهانش کوک میکند. معمولاً هر دو لولهٔ صوتی قوشمه با یک صدا کوک میشوند؛ اما گاهی برای ایجاد تنوع صوتی و قدرت بیشتر، آنها را با کوک متفاوتی تنظیم میکنند. بعد از کوک کردن ساز، نوازنده کار خود را آغاز میکند. یکی از مهمترین مهارتهایی که یک نوازندهٔ قوشمه باید داشته باشد، تکنیک «نفسگردانی» است. در این روش، نوازنده باید بدون قطع کردن صدا در ساز بدمد و همزمان با ذخیره کردن هوا در گونههایش، وقتی ریههایش خالی شد، از راه بینی نفس بگیرد. اگر بخواهیم چند تن از مشهورترین نوازندگان این ساز را نام ببریم، میتوان از مرحوم علی ابچوری، علی اکبر بهاری و خان محمد آدینه یاد کرد.
ساز قوشمه و پیامدهای منفی آن برای حیات وحش
قوشمهنوازان با سابقه بر این باور بودند که برای درست کردن این ساز، باید لاشه یک عقاب را پیدا کرد. آنها اعتقاد داشتند که اگر کسی عمداً عقاب را برای ساختن قوشمه بکشد، این کار درست نیست و ساز ساختهشده از آن، برکت و اثر خوبی نخواهد داشت. متأسفانه این عقیده ارزشمند در سالهای گذشته کمکم از یاد رفت و به همین خاطر، شمار زیادی از عقابها در منطقه خراسان فقط برای ساخت قوشمه کشته شدند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله ماجرای ساخت و اجرای قطعه بی نظیر رفته به شما کمک خواهد کرد.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در تمرینهای کارآمد برای بالا بردن ظرفیت ریه پیدا کنید.
برای گسترش دانش خود، به مقاله ری چارلز رابینسون، اسطوره ای که نابینا بود سر بزنید.
برای گسترش دانش خود، مقاله پر فروش ترین پیانو برای افراد مبتدی را مطالعه کنید.
ساز قوشمه که از استخوان ساخته میشود، نه تنها به کشته شدن جانوران بیآزار میانجامد، بلکه قیمت بسیار بالایی دارد و به راحتی میشکند. با این که استادان قوشمهنوازی میگویند قوشمه استخوانی از نظر صدایی از همه بهتر است، اما به خاطر مشکلاتی که دارد، برخی از افراد کوشیدند تا قوشمههایی از جنس مس، پلاستیک و آلومینیوم بسازند. یکی از این افراد که در ساخت قوشمه از مواد جایگزین استخوان تا حدی موفق بود، «حمید ذبیحی» نام دارد. او که یک قوشمهنواز اهل سبزوار است، با روش قالبگیری و تزریق پلاستیک، توانست قوشمهای پلاستیکی با صدای قابل قبول تولید کند. امیدواریم در آینده، از شکار کردن بیرویه پرندگان برای ساخت ساز قوشمه جلوگیری به عمل آید.