مقام و دستگاه دو واژه کلیدی در موسیقی هستند که یادگیری آنها برای ورود به دنیای موسیقی سنتی بسیار مفید است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، پس از ارائه تعریف کوتاهی از این دو مفهوم، تحول مقام به دستگاه را برای شما شرح خواهیم داد. تا پایان این مطلب با ما همراه بمانید.
مقام در موسیقی ایرانی
مقام یک روش دستهبندی در موسیقی است که در زمانهای گوناگون، از گذشته تا به امروز، برای طبقهبندی موسیقی ایرانی، ترکی، عربی و گونههای نزدیک به آنها (مانند موسیقی آذربایجانی و کردی) استفاده شده و هنوز هم کاربرد دارد.
معنا و شیوهٔ گروهبندی مقامها در طول تاریخ یکسان نبوده و در میان موسیقی ایرانی، ترکی و عربی نیز به طور کامل یکسان نیست، هرچند نقاط مشترک فراوانی بین آنها دیده میشود. بر اساس معتبرترین منابع، تعداد مقامهای اصلی در موسیقی ایرانی دوازده، در موسیقی ترکی سیزده و در موسیقی عربی تا چهارده عدد ثبت شده است.
دستگاه در موسیقی ایرانی
در سدههای گذشته، واژه «دستگاه» جایگزین اصطلاح «مقام» شده است. این کلمه به جایگاه قرارگیری انگشتان نوازنده روی دسته ساز اشاره دارد (دست + گاه) که هر پرده از آن، نمایانگر یکی از فواصل یا گامهای موسیقیایی است. (در موسیقی کهن ایران، «گاه» به معنای پرده ساز به کار میرفته است.) موسیقی سنتی ایرانی را در قالب هفت دستگاه دستهبندی میکنند که بازماندهای از مقامهای دوازدهگانه دوران قدیم به شمار میآید.
مقاله ساز گوژنگ ساز سنتی چین و آسیای شرقی حاوی اطلاعات جامعی است.
تحول مقام به دستگاه
تغییر از سیستم مقامی به دستگاهها، اصطلاحی است که برای بیان دگرگونی در شیوهٔ دستهبندی و آموزش موسیقی ایرانی به کار میرود. در این تحول، روش قدیمی طبقهبندی بر پایهٔ مقامها، با روش جدیدی که بر اساس دستگاههاست، جایگزین شد.
از سدهٔ چهارم تا نهم هجری، موسیقی نظری ایران از رونق خوبی برخوردار بود و از چارچوبی ادواری برای توصیف موسیقی با بهرهگیری از مقامها استفاده میشد. در این سیستم، دوازده مقام اصلی تعریف شده بود با این نامها: عشاق؛ نوا؛ بوسلیک؛ راست؛ عراق؛ اصفهان؛ زیر افکند؛ بزرگ؛ زنگوله؛ رهاوی؛ سینی و حجازی.
اما در سدهٔ نهم هجری، با پیروی حکمرانان ایرانی از افراد متعصب و بانفوذی که با موسیقی مخالف بودند، پیشرفت علمی موسیقی در ایران متوقف شد. در همین دوره، دگرگونیها و جابجاییهای بسیاری در عرصهٔ موسیقی ایران روی داد.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله منظور از اورتور در موسیقی چیست؟ مراجعه کنید.
شروع جدایی موسیقی ایران از نظام مبتنی بر مقامها دقیقاً
زمان دقیقی برای جدا شدن موسیقی ایرانی از سیستم مقامی وجود ندارد، اما به نظر میرسد این تغییر در دوره تیموریان (از قرن هشتم تا دهم هجری) آغاز شده باشد. در این فرآیند، به تدریج مقامها کنار رفتند و سیستم جدیدی برای دستهبندی و آموزش موسیقی پدید آمد که بعدها به نام «ردیف» شناخته شد.
در صورت علاقهمندی، مطلب تفاوتهای آواز سنتی و آواز پاپ را از دست ندهید.
در این سیستم معمولاً هفت دستگاه اصلی معرفی میشوند: همایون، ماهور، شور، سهگاه، چهارگاه، راستپنجگاه و نوا. همچنین آوازهایی به عنوان زیرمجموعه این دستگاهها مطرح میشوند که در منابع مختلف فهرست متفاوتی دارند، اما معمولاً شامل این موارد هستند: آواز دشتی، آواز ابو عطا، آواز بیات ترک، آواز افشاری، آواز شوشتری و آواز بیات اصفهان.
با وجود اهمیت این تحول از مقام به دستگاه، که یکی از پرسشهای اساسی تاریخ موسیقی ایران است، پژوهشهای زیادی درباره آن انجام نشده است. یکی از نقدهای مطرح شده این است که در این تغییر، تمرکز از موسیقی به عنوان یک دانش نظری برداشته شد و بیشتر به موسیقی به عنوان یک هنر اجرایی توجه شد، بدون اینکه نظریه روشن و جامعی برای توضیح آن ارائه شود.