ایران سرزمینی است با فرهنگها و قومیتهای گوناگون که در کنار هم زندگی میکنند. این تنوع فرهنگی باعث شده تا موسیقی در این کشور نیز بسیار رنگارنگ و متنوع باشد. یکی از گونههای دلنشین موسیقی در ایران، متعلق به منطقه مازندران است. در این نوشته از وبلاگ یافتو، شما را بیشتر با موسیقی مازندرانی آشنا میکنیم.
موسیقی مازندرانی
موسیقی مازندران، درست مانند دیگر موسیقیهای محلی ایران، با زندگی روزمره مردم پیوندی ناگسستنی دارد. این موسیقی در شالیزارها، جنگلها، کنار دریا، در مراسم شاد و آیینهای سوگواری و حتی در همراهی با مناسبتهای مذهبی حضوری پررنگ دارد. پس از انقلاب، این هنر رشد و تحول چشمگیری یافته و جایگاه ویژهای در میان هنرمندان و مردم پیدا کرده است.
این موسیقی در محدوده جغرافیایی وسیعی از دشتهای شمالی کوههای البرز تا سواحل جنوبی دریای خزر رواج دارد. گستره آن از دشتهای شرقی مانند کتول و استارباد (گرگان) که ترکمننشین نیستند آغاز میشود و تا دو طرف نشتارود در غرب مازندران ادامه مییابد. همین وسعت و تنوع منطقهای، باعث غنای این موسیقی شده است.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه آشنایی با سبک موسیقی هاوس.
موسیقی مازندران به دو شکل آوازی و سازی اجرا میشود. این موسیقی با موسیقی گیلکی در غرب و موسیقی خراسانی در شرق ارتباط و اشتراکاتی دارد. همچنین در دهههای اخیر، موسیقی پاپ نیز در میان مردم مازندران محبوبیت و گسترش زیادی پیدا کردهاست.
اشکال موسیقی
موسیقی قدیمی مازندران به دو شکل اصلی اجرا میشود.
نوع اول همراه با خواندن و کلام است و نوع دوم تنها با ساز و بدون خوانندگی اجرا میگردد.
موسیقی آوازی
موسیقی آوازی مازندران به سه گروه اصلی تقسیم میشود: عاشقانه، پهلوانی و مذهبی.
اگر سوالاتی دارید، مقاله آیا ساز دهل فقط از دور خوش است؟ به شما کمک خواهد کرد.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره کیانوش پورحسین مدرس سنتور و آهنگساز بیابید.
۱ – عاشقانه: آهنگهایی مانند امیری، نجما و طالبا در همهجای مازندران شنیده میشوند، همچنین کتولی در بخش شرقی و ولگهسری در بخش غربی. محتوای این آوازها عشق است؛ چه عشق به معشوق و چه عشق به طبیعت، حیوانات و سرزمین.
۲ – پهلوانی: از نمونههای شناختهشدهٔ موسیقی پهلوانی این ناحیه، داستانهای آوازی سوت یا سورت است که بیشتر آنها مربوط به دورهٔ قاجار و پس از آن هستند.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله تصنیف چیست؟ مراجعه کنید.
۳ – آیینی: موسیقی مذهبی مازندران شامل مراسمی مانند نوروزخوانی، نواجش، موری، چاووشخوانی، تعزیه و موارد مشابه است.
علاوه بر اینها، گونههای آوازی نزدیک به مقام و قطعات کوچکتر مانند کیجاجانها و لالاییها نیز بخش مهمی از موسیقی آوازی این خطره را در بر میگیرند.
اگر سوالاتی دارید، مقاله چرا شنیدن موسیقی ترسناک لذتبخش است؟ به شما کمک خواهد کرد.
اگر به این موضوع علاقه دارید، قانون ۱۰ هزار ساعته نوازندگان چیست ؟ را از دست ندهید.
دسته بندی
موسیقی این منطقه را در چهار گروه اصلی دستهبندی میکنند. هر گروه، ضمن داشتن برخی شباهتها با دیگران، ویژگیهای منحصر به فرد خود را نیز دارد:
موسیقی بومی و اصیل تبری (که در مناطق کوهستانی و جلگهای مرکز مازندران رواج دارد)؛ موسیقی گُداری (که مرکز آن قنبرآباد در شهرستان بهشهر است)؛ موسیقی خنیایی شرق مازندران (در نواحی جلگهای شرق استان، از منطقه کُردکوی در استان گلستان تا میاندورود در ساری)؛ و در نهایت موسیقی غرب مازندران (که از دو سوی رودخانه چالوس تا دو سوی رودخانه نشتا و همچنین موسیقی منطقه کجوری را شامل میشود).
موسیقی مرکز مازندران
موسیقی بخشهای مرکزی استان، که تقریباً ریشه و منشأ اصلی همه نواها و آهنگهای چهار منطقهای است که به زبان تبری صحبت میکنند، در همه مناطق کوهستانی و دشتی از هزارجریب تا شرق رودخانه چالوس شنیده میشود. این موسیقی از یک سو بر دو مقام آوازی مهم این منطقه، یعنی امیری (تبری) و کتولی، و از سوی دیگر بر اساس قطعات سازی و آهنگهای چوپانی استوار است. به مرور زمان، مقامهای امیری و کتولی به موسیقی سازی نیز راه یافتهاند و بر پرباری و غنای آن افزودهاند.
موسیقی گُداری
گُدارها که در نوشتههای تاریخی و گفتههای مردم مازندران با نامهایی مانند گُدَر، گودار، چوله و خیکِش شناخته میشوند، خود را چوله صدا میزنند. آنها گروهی از نوازندگان و خوانندگان هستند که در گذشتهای نامشخص از هند کوچ داده شدهاند. تاریخ دقیق و چگونگی این کوچ روشن نیست، اما منابع موجود در سه مورد با هم توافق دارند: ریشه هندی دارند، به اجبار کوچ کردهاند و پیشهشان خنیاگری و موسیقی است. گدارها گروهی کوچک و غیررسمی از کولیها هستند که اکنون به زبان و فرهنگ مردم مازندران عادت کردهاند و بیشتر در روستاها و محلههای میان بهشهر و گرگان زندگی میکنند.
موسیقی شرق مازندران
موسیقی بخش شرقی مازندران از نواحی شرقی شهر ساری تا نزدیکیهای شهر کردکوی (که در استان گلستان قرار دارد) رواج دارد. این موسیقی بر اساس روایتهای داستانی و منظومههای آوازی شکل گرفته و گاهی نیز از موسیقی ترکمنی و خراسانی تاثیر پذیرفته است. سازهای اصلی در اجرای این موسیقی، دوتار و کمانچه به همراه آواز هستند و برخلاف مناطق مرکزی مازندران، در این نواحی از سازهایی مانند لَلِهوا، دِسَرکوتِن و سرنا استفاده نمیشود.
دوتار منطقه شرق مازندران (که کانون اصلی آن شهر بهشهر است) در مقایسه با دوتارهای دیگر مناطق ایران، از نظر تعداد پردهها (حداکثر هشت پرده) و روشهای نواختن، سادهتر است و بیشتر نقش همراهیکننده با آوازها، مقامها و ریزمقامهای محلی این منطقه را دارد. در این میان، دوتارنوازان و خنیاگران منطقه گُدار، نقش بسیار مهمی در پویایی موسیقی این ناحیه ایفا میکنند.
موسیقی غرب مازندران
موسیقی بخش غربی مازندران، مجموعهای از آوازها و نواهایی است که از شرق شهر نوشهر تا غرب شهر تنکابن رایج است. این موسیقی، مانند دیگر موسیقیهای مناطق مرزی، تحت تأثیر دو فرهنگ مازندرانی و گیلانی قرار دارد و در حالتها و ریزمقامهای آوازی و سازی آن، ترکیبی از موسیقی مناطق تبری، گیلکی، دیلمانی، اِشکِوری و طالقانی به چشم میخورد. هرچه از غرب این ناحیه به سمت شرق حرکت کنیم، نقش موسیقی تبری پررنگتر میشود و در بخشهای غربی، تأثیر موسیقی شرق گیلان (بیهپیش) بیشتر دیده میشود. در این منطقه، هیچ نشانهای از موسیقی گُداری و شرق مازندران وجود ندارد.