اصطلاح فرم سونات، در واقع به ساختار و قالب یکی از بخشهای اصلی یک قطعه موسیقی اشاره دارد. برای بسیاری از علاقهمندان به موسیقی، آشنایی با این گونه اصطلاحات، هم مفید است و هم ضروری. در این قسمت از وبلاگ یافتو، فرم سونات به طور دقیق و جامع توضیح داده شده است. از شما دعوت میکنیم تا پایان این مطلب همراه ما بمانید.
فرم سونات چیست؟
قوانین حاکم بر سونات مانند قوانین طبیعت سفت و سخت نیستند، اما با این حال، بخش نخست هر قطعه سونات از نظم و چارچوب مشخصی پیروی میکند (این چارچوب در سمفونی نیز دیده میشود، زیرا در اصل سمفونی یک سونات بزرگ برای ارکستر است).
به زبان ساده، بخش اول سونات از سه قسمت تشکیل شده است: معرفی موضوعهای اصلی، گسترش و پرداخت آنها، و در پایان بازگشت و جمعبندی دوبارهٔ همان مطالب اولیه.
در موسیقی دوره باروک، این واژه معانی گوناگونی در سبک، قالب و نوع سازبندی به ذهن میآورد. تعداد بسیار زیادی از آثار برجسته موسیقی از دوره کلاسیک تا قرن بیستم در قالب سونات (که گاهی فرم سونات – آلگرو نیز خوانده میشود) خلق شدهاند.
اصطلاح “فرم سونات” به ساختار یک بخش مجزا از قطعه اشاره دارد و نباید با واژه “سونات” که برای کل یک اثر چندبخشی به کار میرود، اشتباه گرفته شود. بخش سریع و آغازین سمفونیها، سوناتها و کوارتتهای زهی دوره کلاسیک معمولاً از فرم سونات استفاده میکنند. این قالب در بخشهای آرام و نیز در بخشهای سریع پایانی آثار نیز دیده میشود.
از لحاظ تاریخی سونات از کجا و چگونه شکل گرفته است؟
واژه سونات یا «سوناتا» در پایان سده شانزدهم رواج یافت تا موسیقیای که با ساز اجرا میشد را از موسیقی آوازی جدا کند. اگر قطعهای با ساز نواخته میشد، به آن سونات میگفتند و اگر با آواز خوانده میشد، کانتات یا «کانتاتا» نام داشت.
در آن دوران، وقتی چند ساز با هم ترکیب میشدند و گروه کوچکی را تشکیل میدادند، همین واژه ساده برای بیان مقصود کافی بود. اما وقتی این گروهها بزرگتر شدند و به ارکستر و سپس ارکستر سمفونیک تبدیل شدند، شرایط کمی پیچیدهتر گردید.
امروزه سونات به قطعهای سازی گفته میشود که از چند بخش (موومان) تشکیل شده و توسط یک یا دو (و گاه سه) نوازنده اجرا میگردد. گاهی به گروههای بزرگتری نیز سونات گفته میشود، مانند سونات زهی روسینی و مندلسون. در دوره باروک، گونهای از سونات رایج بود که در آن یک ساز زهی یا بادی نقش اصلی را مینواخت و یک ساز کلیدی (مانند هارپسیکورد) آن را همراهی میکرد.
در سالهای ۱۶۰۰ تا ۱۶۵۰، قطعات سازی به نام کانتسونا در چند بخش ساخته میشدند که از نظر سرعت و ریتم با یکدیگر تفاوت داشتند. این بخشها به تدریج طولانیتر و تعدادشان کمتر شد و در نهایت به صورت موومانهایی جداگانه درآمدند. تا حدود سال ۱۶۵۰، کانتسونا و سونات در هم آمیختند و واژه سونات جایگزین کانتسونا گردید.
در موسیقی دوره باروک، گونههای مختلفی از سونات مانند سونات کلیسا، سونات مجلسی، سونات برج و سونات کلاویه، هر کدام با ویژگیهای خاص خود، رواج داشتند.
برای گسترش دانش خود، مقاله بیوگرافی جلالالدین تاج اصفهانی را مطالعه کنید.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره ساز قارمون یا گارمون چیست؟ بیابید.
از لحاظ ساختاری چه ویژگی هایی دارد؟
سونات بر اساس یک الگوی سهبخشی شکل میگیرد. به زبان ساده در موسیقی به آن فرم ABA میگویند. یعنی در ابتدا یک موضوع اصلی معرفی میشود، سپس آن موضوع گسترش و بسط داده میشود و در پایان، دوباره همان موضوع اولیه تکرار میگردد. نکته جالب درباره فرم سونات این است که ساختار آن نه تنها شکستن بسیاری از قواعد اولیه موسیقی را ممکن میسازد، بلکه حتی به چنین کاری ترغیب میکند. برای مثال، در یک قطعه سونات میتوان در میان قطعه، گام یا وزن قطعه را تغییر داد.
یک موومان دارای فرم سونات از سه بخش اصلی تشکیل مییابد:
یک قطعه سونات معمولاً از سه بخش اصلی تشکیل میشود:
۱- بخش آغازین و معرفی، که در آن نغمههای اصلی اثر معرفی میگردند؛
۲- بخش گسترش و پرداخت، که در آن نغمههای اصلی، دگرگونیها و آرایههای تازه مییابند؛
۳- بخش بازگشت و تکرار، که در آن نغمههای اصلی دوباره به شکلی آشنا بازمیگردند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً آشنایی با ساز بادی دوزله را بخوانید.
اطلاعات جامعتری در مورد این موضوع را در محمدرضا نامجو مدرس ویولن پیدا کنید.
«مهتاب» و «آپاسیوناتا»، نام دو سونات از بتهوون هستند (البته این نامها را خود بتهوون انتخاب نکرده، بلکه ناشران آثار او بعداً این عنوانها را بر آنها گذاشتهاند). سوناتهای بتهوون، مانند سوناتهای دیگر آهنگسازان، ویژگیهای مشترکی دارند و به دلیل همین ویژگیهاست که همه آنها را در گروه «سونات» قرار میدهیم.
اگر سوالاتی دارید، مقاله تفاوت گارمون با آکاردئون به شما کمک خواهد کرد.
اگر به این موضوع علاقه دارید، انواع سبک های موسیقی بی کلام را از دست ندهید.