سهتار یکی از سازهای محبوب و اصیل ایرانی است که صدای نرم و گیرایی دارد و بسیاری از مردم به آن علاقهمند هستند. این ساز بر اساس اندازهی کاسهاش به دو نوع اصلی تقسیم میشود: کاسه بزرگ و کاسه کوچک. در این نوشته میخواهیم تفاوت این دو نوع سهتار را با هم بررسی کنیم. امیدواریم این مطالب برای شما مفید باشد.
معرفی سه تار
سهتار یکی از سازهای سنتی ایران است که با زخمه زدن به سیمهایش به صدا درمیآید. این ساز از نظر ساختاری شبیه به دوتار و تنبور است. یک ویژگی منحصر به فرد سهتار این است که تنها ساز ایرانی محسوب میشود که با ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته میشود.
سهتار چهار سیم فلزی دارد که در طول ساز و از قسمت کاسه تا انتهای دسته کشیده شدهاند. روی دستهی این ساز، معمولاً ۲۸ پرده وجود دارد که جنس آنها از رودهی حیوانات یا نوعی نخ مخصوص است. این پردهها قابلیت جابهجایی دارند.
صدای سهتار آرام و ظریف است و حجم صدای کمی دارد. محدودهی صوتی این ساز بسیار گسترده است و از نتهای بسیار بم شروع میشود و تا نتهای زیر ادامه پیدا میکند که در مجموع حدود سه اکتاو را در برمیگیرد.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه تکست یا لیریکس؟ کدام صحیح است؟.
اگرچه سهتار در اجرای موسیقی اصیل ایرانی جایگاه ویژهای دارد، اما معمولاً بهصورت تکنوازی از آن استفاده میشود.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره نکات مهم برای نگه داری هنگ درام بیابید.
کاسه سه تار
برای ساختن کاسهٔ سهتار معمولاً از چوب درخت توت بهره میگیرند. این کاسه میتواند هم از یک تکه چوب یکپارچه ساخته شود و هم از قطعههای کوچکتری که به هم وصل و چسبانده شدهاند. جالب است بدانید که این نوع چوب نهتنها بادوام و مناسب است، بلکه باعث میشود صدای ساز شفافتر و رساتر شود.
کاسهٔ سهتار در اصل از کاسههای سازهای عود و تنبور الهام گرفته شده، با این تفاوت که اندازهاش کوچکتر است و شکلی شبیه به گلابی دارد.
طول کاسه معمولاً بین ۲۶ تا ۳۰ سانتیمتر و پهنای آن حدود ۱۲ تا ۱۶ سانتیمتر است. با در نظر گرفتن این اندازهها، عمق کاسه نیز تقریباً ۱۳ سانتیمتر برآورد میشود.
برای گسترش دانش خود، مقاله آشنایی با بیوگرافی رابرت جانسون را مطالعه کنید.
انواع کاسه در سه تار
به طور کلی، سهتارها از نظر اندازه کاسه به دو دسته اصلی تقسیم میشوند: سهتار با کاسه بزرگ و سهتار با کاسه کوچک.
سهتارهایی که کاسه بزرگ دارند و معمولاً به نام استاد مهدی کمالیان شناخته میشوند، اغلب صدای غلیظ و بمتری تولید میکنند.
در مقابل، سهتارهای با کاسه کوچک — که بعضاً به نام استاد هاشمی نیز معروفند — دارای صدای زیرتر و شفافتری هستند.
اگر به این موضوع علاقه دارید، کیانوش پورحسین مدرس سنتور و آهنگساز را از دست ندهید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله آشنایی با سبک موسیقی هاوس مراجعه کنید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، ابزارهای مهم برای کوک کردن پیانوی گرند را از دست ندهید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً سه تار مشقی چیست؟ را بخوانید.
تفاوت اندازه سه تار کاسه بزرگ و کاسه کوچک چقدر است؟
قبل از اینکه به تفاوتهای سهتارهای با کاسه بزرگ و کوچک بپردازیم، خوب است یک نکته مهم را بدانید: تفاوت اندازه بین این دو نوع ساز آنقدر کم و نامحسوس است که تقریباً بدون استفاده از خطکش و اندازهگیری دقیق، نمیتوان آن را تشخیص داد.
اگر یک سهتار با کاسه بزرگ را کنار یک سهتار با کاسه کوچک بگذارید، تفاوت چندانی بین آنها مشاهده نخواهید کرد. به همین دلیل، بیشتر هنرجویان بدون اینکه بتوانند تفاوتی بین این دو تشخیص دهند، به طور تصادفی یکی را انتخاب میکنند.
اندازههای دقیق کاسه سهتار به شرح زیر است:
– کاسه کوچک: قطر دهانه ۱۴ تا ۱۴.۵ سانتیمتر
– کاسه متوسط: قطر دهانه ۱۵ تا ۱۵.۵ سانتیمتر
– کاسه بزرگ: قطر دهانه ۱۶ تا ۱۶.۵ سانتیمتر
برای گسترش دانش خود، مقاله چرا شنیدن موسیقی ترسناک لذتبخش است؟ را مطالعه کنید.
برای گسترش دانش خود، مقاله چرا کلاس سلفژ برای یادگیری ویولن ضروری است؟ را مطالعه کنید.
نقش کاسه در کیفیت صدای سه تار
صدای سهتار زمانی به گوش میرسد که نوازنده با ناخن یا مضراب به سیمها ضربه میزند و آنها را به لرزش درمیآورد. هر بار که چیزی مرتعش میشود، در هوا موج ایجاد میکند.
گوش انسان به شکلی ساخته شده که این موجهای صوتی را میتواند بگیرد. اول پردهٔ گوش این امواج را دریافت میکند، سپس استخوانهای ریز داخل گوش آن را تقویت کرده و بعد عصبهای شنوایی این سیگنال را به مغز میفرستند تا صدا درک شود.
برای مطالعه بیشتر، به سازهای پر کاربرد موسیقی حماسی ایران سری سر بزنید.
اگر یک سیم سهتار را بین دو گیره محکم ببندید و به آن ضربه بزنید، صدای بسیار کم و ضعیفی خواهید شنید. دلیلش این است که امواج صوتی برای رسیدن به گوش ما نیاز به تقویت دارند. اینجاست که نقش کاسهٔ سهتار مشخص میشود.
برای گسترش دانش خود، به مقاله آشنایی با سبک موسیقی لو فای سر بزنید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله چرا رزین برای نواختن ویولن لازم است؟ را مطالعه کنید.
کاسهٔ سهتار یک محفظهٔ توخالی و قرینه است که با دقت ساخته و صیقل داده شده. وقتی سیمها مرتعش میشوند، امواج صوتی به داخل کاسه میروند و بارها از دیوارههای صاف آن بازمیگردند. این بازتابهای پشتسرهم، صدا را قوی و غنی میکنند و در نهایت صدای شفاف و زیبای یک نت از سهتار بیرون میآید. بنابراین وظیفهٔ اصلی کاسه، تقویت کردن صدای سیمهاست.
تاثیر اندازه کاسه سه تار بر صدا
هرچه کاسهٔ سهتار بزرگتر باشد، فرکانس یا بسامد صدای آن کمتر شده و در نتیجه صدای ساز به سمت بم متمایل میشود. دلیل این پدیده آن است که امواج صوتی فضای بیشتری برای حرکت و برخورد با دیوارههای کاسه دارند. برعکس، هرچه کاسه کوچکتر باشد، صدای سهتار زیرتر خواهد بود.
آیا سازهایی با کاسه بزرگ و کوچک در نوازندگی تفاوت دارند؟
بله، این تفاوت در نوازندگی نیز بهوضوح احساس میشود. سازهای با کاسه بزرگ معمولاً برای تمرین و نواختن سختتر هستند. زیرا با بازتر شدن دهانهٔ کاسه، زاویهٔ مچ دست نیز بیشتر میشود و این مسئله اهمیت زیادی دارد. علاوه بر این، صدای بلند و پُرجنبوجوش این سازها پس از حدود یک ساعت تمرین، ممکن است باعث خستگی گوش شود. این موضوع بهویژه برای هنرجویانی که در حال یادگیری دورهٔ ردیف هستند، میتواند تأثیر نامطلوبی روی مدت و کیفیت تمرینشان بگذارد.
در مقابل، سازهای با کاسه کوچک، صدایی نازکتر و کمی زیرتر دارند و در دست گرفتن و نواختن آنها بسیار راحتتر از سهتارهای کاسهبزرگ است.