نی از سازهای بسیار قدیمی است که صدایی غمگین و دلنشین دارد. این ساز در اندازههای گوناگون ساخته میشود؛ طول آن معمولاً بین ۳۰ تا ۸۰ سانتیمتر و قطرش حدود یک و نیم تا سه سانتیمتر است. در ادامه با انواع مختلف نی بیشتر آشنا خواهید شد.
نحوه نواختن ساز نی
نی یک ساز ساده است که برای نواختن، هوا از قسمت بالای آن داخلش دمیده میشود. بیشتر این هوا از اولین سوراخی که باز باشد خارج میگردد.
نوازنده معمولاً نی را به صورت ایستاده در دست میگیرد و دهانهٔ آن را بین دندانهای جلویی یا میان لبهایش قرار میدهد و سپس در آن میدمد.
با باز و بسته کردن سوراخهای نی توسط انگشتان، صدای ساز زیر یا بم میشود.
نی خودش کوک ثابت ندارد و میتوان آن را با سازهای مختلف هماهنگ کرد.
محدودهٔ صدایی نی حدود دو و نیم اکتاو است و صداهای آن به چهار دسته تقسیم میشوند:
صدای بم و بم نرم
صدای اوج
صدای غیث
صدای ذیل
به طور معمول، نی را با قرار دادن بین دو دندان پیشین و با گرد کردن زبان در پایین و پشت آن مینوازند؛ اما برخی نوازندگان سرشناس مانند جمشید عندلیبی زبان را در قسمت بالا قرار میدهند.
انگشتگذاری روی نی کار چندان پیچیدهای نیست و مهمترین بخش در نواختن آن، خلق صدای مناسب و کنترل نفس است.
برای گسترش دانش خود، مقاله عاشیق ها به چه افرادی گفته می شود؟ را مطالعه کنید.
انواع نی
علاوه بر علاقه و اشتیاق برای نواختن ساز نی، انتخاب یک ساز مناسب و باکیفیت هم بسیار مهم است. وقتی سازی استاندارد و خوب در اختیار داشته باشید، صدایی زیبا و رسا از آن تولید میشود و این موضوع، علاقه و انگیزه هنرجو را برای تمرین و نواختن بیشتر میکند.
امروزه مدلهای مختلف و زیادی از این ساز محبوب در بازار وجود دارد که هر کدام قیمت متفاوتی دارند. از معروفترین انواع نی میتوان به این موارد اشاره کرد:
نی سلطانیان
نی صنایعی
نی شفیعی
نی عارف
نی بیات
نی علوی
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله آشنایی با موسیقی مازندرانی مراجعه کنید.
انواع نی بر اساس مهر
ساز نی معمولاً با نشانهایی به نام مهر عرضه میشود و تعداد این مهرها نشاندهندهی سطح کیفیت ساز است.
نی با یک مهر: سازی ساده و معمولی است که بیشتر برای تزئین یا استفادهی نوازندگان تازهکار مناسب است.
توصیه میکنیم این مطلب پدر موسیقی ایران کیست؟ را حتماً بخوانید.
نی با دو مهر: سازی با کیفیت متوسط و قابل قبول برای استفادههای معمولی.
نی با سه مهر: سازی با کیفیت بسیار خوب و عالی که معمولاً نوازندگان حرفهای از آن استفاده میکنند.
انواع نی بر اساس ساختمان نی
بر اساس شکل و کاربرد آن، ساز نی در میان فرهنگهای مختلف، گونههای متفاوتی دارد که هر یک نزد نوازندگان و در سبکهای گوناگون موسیقی، طرفداران خاص خود را پیدا کردهاند.
ساز نی کوتاه
صدای بم این نی برای موسیقی محلی بسیار ایدهآل است. این نی در مقایسه با دیگر انواع نی، کوتاهتر و کلفتتر است و همین ویژگی باعث میشود صدایش دو رگه و خاص باشد.
ساز نی بلند
نی بلند یا نی خرک، یکی از سازهای محبوب در میان مردم ترکمن و نواحی جنوب ایران است. طول این ساز تقریباً بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر است و روی آن پنج سوراخ تعبیه شده. صدایی که از این نی بیرون میآید، حال و هوای غمگین و سوزناکی دارد و شنوندگان را تحت تأثیر قرار میدهد.
نی هفت بند
این ساز شبیه به نی معمولی، پنج سوراخ دارد. چهار سوراخ در قسمت جلوی آن قرار گرفته و سوراخ پنجمی در پشت ساز دیده میشود. بدنهٔ این نی از هفت بخش تشکیل شده که با شش مفصل از هم جدا میشوند. صدای این ساز در چهار محدودهٔ مختلف تولید میشود: صدای پایین، صدای بالا، منطقهٔ میانی و محدودهٔ زیر. برای نواختن، نوازده سر نی را بین دندانهایش قرار میدهد و در آن میدمد.
قره نی
نی سیاه که در اروپا به آن کلارینت میگویند، روش نواختنش مشابه ساز نی هفت بند است. این ساز معمولاً از جنس چوب آبنوس یا فلز ساخته میشود.
دوزله
این ساز که میان عشایر از محبوبیت زیادی برخوردار است، از دو نی جداگانه ساخته شده که به هم متصل شدهاند. سوراخهای این دو لوله در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، اما هر کدام به طور مستقل و جدا از دیگری نواخته میشوند.