موسیقی اصیل ایرانی با موسیقی غربی
موسیقی در اصل، زبانی برای بیان عواطف و اندیشههای مختلف آدمی است. از دیرباز، مردم در سراسر جهان با اکتشاف جنبههای گوناگون موسیقی و پرورش آن به شیوهی خاص خود، توانستهاند داستانهای شادیآور و غمانگیز قوم خود و آنچه به دلهایشان نزدیکتر بوده را در قالب این هنر شنیداری بیهمتا به نمایش بگذارند. در ادامه، در این نوشته از وبلاگ یافتو، تفاوتهای میان موسیقی اصیل ایرانی و موسیقی غربی را مرور میکنیم.
توصیه میکنیم این مطلب مصاحبه کیمیانیوز با فرهاد بادپا مدرس و موزیسین را حتماً بخوانید.
در صورت علاقهمندی، مطلب استاد حسین تهرانی، پدر معاصر ساز تنبک را از دست ندهید.
موسیقی اصیل ایرانی
موسیقی سنتی ایران که با نامهای موسیقی اصیل ایرانی، موسیقی کلاسیک ایران و موسیقی دستگاهی هم معروف است، ریشه در تاریخ کهن این سرزمین دارد. این هنر ارزشمند، شامل مجموعهای از دستگاهها، نغمهها و آوازهاست که از قرنها پیش از میلاد تا امروز، نسل به نسل و سینه به سینه میان مردم ایران حفظ و منتقل شده است. آن بخشهایی از این موسیقی که دلنشینتر، سادهتر و برای همگان قابل درکتر بوده، تا عصر حاضر باقی مانده و در دسترس ما قرار دارد.
مقاله آشنایی با سبک موسیقی راک حاوی اطلاعات جامعی است.
برای مطالعه بیشتر، به چگونه تشخیص دهم کدام ساز موسیقی برای من بهتر است؟ سری سر بزنید.
گستره نفوذ این موسیقی فراتر از مرزهای ایران است و بخشهای وسیعی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه و یونان را تحت تأثیر خود قرار داده است. در مقابل، هر یک از این مناطق نیز به نوبه خود در شکلگیری و تکامل این سبک موسیقایی نقش داشتهاند.
در میان چهرههای سرشناس موسیقی در ایران باستان، میتوان از باربد، نکیسا و رامتین نام برد. موسیقی اصیل ایرانی یکی از قدیمیترین سبکهای موسیقی در جهان است که از روزگاران باستان تاکنون تداوم یافته است.
علاوه بر این، «ردیفهای موسیقی اصیل ایرانی» به عنوان نخستین پرونده مستقل ایران در فهرست میراث ناملموس جهانی، در مهرماه ۱۳۸۸ به ثبت جهانی رسید.
موسیقی سنتی ایران و موسیقی کلاسیک غربی، هر دو غنی و زیبا هستند، اما ویژگیهای متمایزی دارند.
موسیقی ایرانی بر اساس **گوشهها** و **ردیفها** استوار است. این موسیقی حالتها و فضای احساسی عمیقی را بیان میکند و اغلب با شعرهای عرفانی و عاشقانه همراه است. نوازندگان در اجرا، فضایی برای بداههنوازی و بیان شخصی خود دارند و از سازهایی مانند تار، سهتار، نی و کمانچه استفاده میشود.
از سوی دیگر، موسیقی کلاسیک غربی بیشتر بر پایه **هارمونی** و ساختارهای چندصدایی بنا شده است. این موسیقی معمولاً بر اساس نتنویسی دقیق اجرا میشود و ارکسترهای بزرگ با سازهای متنوعی مانند ویولن، پیانو و سازهای بادی در آن نقش اصلی دارند.
در مجموع، موسیقی ایرانی بر تکصدایی و بیان حالات درونی تأکید دارد، در حالی که موسیقی غربی بیشتر به ساختارهای چندلایه و هارمونیک توجه میکند. هر دو سبک، زیبایی منحصر به فرد خود را دارند و میراث فرهنگی ارزشمندی برای بشریت محسوب میشوند.
تفاوت موسیقی اصیل ایرانی و موسیقی غربی
موسیقی سنتی ایران از هفت دستگاه و پنج آواز تشکیل شده است. هر کدام از این هفت دستگاه، یک سری نتهای خاص خود را دارند که به آن «گام» میگویند. واژه «گام» از موسیقی غربی گرفته شده و در اینجا به کار رفته است تا با وجود شباهت ظاهری، تفاوتهای عمیق و درونی این دو سبک موسیقی، به ویژه در این بخش، آشکار شود.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله نکات ضروری درهنگام خرید ساز مراجعه کنید.
تفاوت گام و فواصل در موسیقی غربی و سنتی
یک تفاوت کلیدی بین موسیقی سنتی ایران و موسیقی غربی، کاربرد ریزپردهها در موسیقی ایرانی است. ریزپرده یا میکروتون به فاصلههای موسیقایی اشاره میکند که از نیمپرده استاندارد کوچکتر هستند.
البته شایان ذکر است که در گذشته، سیستم کوک موسیقی غربی نیز شامل ریزپردهها میشد، اما پس از گرایش به سیستم کوک اعتدال مساوی دوازدهنتی، دیگر جایی برای ریزپرده در موسیقی اروپایی باقی نماند. به همین دلیل امروزه کوچکترین فاصله قابل استفاده در موسیقی غربی، نیمپرده است.
اما در بیشتر دستگاههای موسیقی ایرانی، حضور ریزپرده (که گاهی به آن “ربع پرده” هم میگویند، هرچند در عمل ممکن است دقیقاً معادل یکچهارم پرده نباشد) به وضوح دیده میشود. به کارگیری این فاصلههای کوچک، حس و حال متمایزی به موسیقی ایرانی و نیز برخی دیگر از فرهنگهای موسیقایی شرقی مانند موسیقی ترکی و عربی میبخشد.
کلنل علینقی وزیری که از اثرگذارترین چهرهها در زمینه موسیقی ایران به شمار میرود، با ابداع علامتهای عرضی “سُری” و “کُرُن” برای نخستین بار، اقدام به ثبت ردیف موسیقی ایرانی به صورت نت نمود.
تک صدایی یا چند صدایی
در موسیقی غربی، چگونگی چیدمان صداها بر روی هم و لایههای مختلف یک قطعه، نقش بسیار مهمی دارد. این ویژگی معمولاً به دو شکل دیده میشود: گاهی یک ملودی اصلی وجود دارد و دیگر صداها فقط از آن ملودی پشتیبانی و همراهی میکنند. گاهی نیز چندین ملودی مستقل که هر کدام ریتم و خط سیر خود را دارند، همزمان نواخته میشوند.
توصیه میکنیم این مطلب زندگینامه هنری پری زنگنه، بانوی نامدار اپرای ایران را حتماً بخوانید.
اما موسیقی سنتی ایرانی بیشتر بر پایهٔ یک ملودی واحد و زیبا شکل میگیرد. بالا و پایین رفتنهای این ملودی، تحریرها و شیوهٔ اجرای آن است که به موسیقی عمق و معنا میبخشد. با این حال، در شیوهٔ اجرای قدیمی و اصیل این موسیقی نیز میتوان نوعی هماهنگی و همنوایی بین صداها را مشاهده کرد.
سازها
سازهای ایرانی بیشتر از مواد طبیعی مانند چوب و پوست ساخته میشوند و در ساخت آنها از قطعات فلزی و سفالی نیز استفاده میشود. این سازها را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد: سازهای زهی که با زخمه نواخته میشوند، سازهای زهی که با ضربه نواخته میشوند و سازهای زهی که با آرشه نواخته میشوند.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب تاثیر موسیقی کلاسیک بر فشار خون را بخوانید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً آشنایی با سبک موسیقی پاپ را بخوانید.
از نمونههای سازهای زهی-زخمهای میتوان به تار، سهتار و قانون اشاره کرد. سازهای زهی-کوبهای مانند دف و تنبک هستند و سازهای زهی-آرشهای نیز شامل کمانچه و قیچک میشوند.
سازهای رایج در موسیقی غربی تفاوتهای بسیاری با سازهای سنتی ایرانی دارند. از جمله سازهای پرکاربرد در موسیقی غربی میتوان ویولن، پیانو، ویولا و چنگ را نام برد.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله آشنایی با تاریخچه گیتار مراجعه کنید.
درون مایه و مضمون
به طور کلی میتوان گفت موسیقی ایرانی در مقایسه با موسیقی غربی، توجه بیشتری به جنبههای معنوی و درونی انسان دارد. در فرهنگ ایران، هنر، شعر، باورهای دینی و عرفان با یکدیگر پیوندی ژرف و استوار دارند و موسیقی این سرزمین نمونهای روشن از این پیوند است.