در سال ۱۳۳۶، یک ساز باستانی در آرامگاه داریوش سوم کشف شد. این ساز یک شیپور برنزی به نام کرنا بود. کرنا به عنوان یک ساز با اصالت ایرانی، بخشی مهم از میراث موسیقی ایران به شمار میرود. در این نوشته قصد داریم این ساز کهن را به شما معرفی کنیم و بگوییم چرا در آرامگاه آخرین پادشاه هخامنشی گذاشته شده بود. اگر دوست دارید با این ساز بیشتر آشنا شوید، تا پایان این مطلب با ما بمانید. برای خواندن نوشتههای آموزشی بیشتر درباره موسیقی، میتوانید به «وبلاگ یافتو» مراجعه کنید.
برای مطالعه بیشتر، به تاثیر موسیقی بر جنین و نوزاد سری سر بزنید.
توصیه میکنیم این مطلب مینا آقارضایی مدرس ویولن را حتماً بخوانید.
برای اطلاعات بیشتر، به مقاله تفاوت پیانو، ارگ و کیبرد مراجعه کنید.
برای یادگیری پیشرفته، به بیوگرافی استاد داوود آزاد مراجعه کنید.
تاریخه ساز کرنا
مدارک و آثار باستانی به جای مانده از زمان هخامنشیان نشان میدهد که ساز کرنا دستکم ۲۵۰۰ سال سابقه دارد. در کتابهای تاریخی معمولاً نام این ساز را «کرنای فارس» میبرند و همین منابع ثابت میکنند که خاستگاه اصلی کرنا، استان فارس در جنوب ایران بوده است.
تعدادی از تاریخنویسان یونانی هم در آثار خود به استفاده از ساز کرنا در ایران اشاره کردهاند. هرودوت و استرابون هر دو نوشتهاند که ایرانیان از کرنا برای تمرینهای نظامی و اعلام حالت جنگی استفاده میکردند. با توجه به نوشتههای این مورخان، میتوان فهمید که کرنا در گذشته بیشتر در میدانهای نواژه میشده است.
شاید برای شما هم این پرسش پیش بیاید که چرا یک ساز نظامی، در آرامگاه داریوش سوم پیدا شده است؟ پاسخ این است که در آن زمان، مرسوم بود که وسایل گرانقیمت و ارزشمند را همراه پادشاه دفن کنند. میتوان گفت کرنا در آن دوره فقط یک ساز معمولی نبود، بلکه نماد قدرت حکومت به شمار میرفت.
ساختار ساز کرنا
کرنا یکی از سازهای خاص و کمیاب در جهان است، چون هم ویژگیهای سازهای بادی چوبی و هم سازهای بادی برنجی را دارد. بخشی که نوازنده با دست آن را میگیرد، «دسته» نام دارد و از جنس چوب است. طول دسته معمولاً بین ۳۵ تا ۵۰ سانتیمتر است و ۹ سوراخ روی آن تعبیه شده است. بخش دیگر کرنا «شیپور» نام دارد که از جنس برنج ساخته میشود و طول آن حدود ۴۵ تا ۵۰ سانتیمتر است. علاوه بر این دو قسمت، کرنا یک قطعه دیگر به نام «میل» هم دارد که قمیش ساز روی آن قرار میگیرد. میل ممکن است از چوب یا برنج ساخته شده باشد. صدای اصلی کرنا وقتی تولید میشود که نوازنده در قمیش ساز میدمد. این صدا ابتدا در بخش چوبی ساز حرکت میکند، اما هنوز به بلندی کافی نرسیده است. در مرحله آخر، صدا وارد بخش شیپور میشود و در آنجا قویتر و رساتر میگردد. محدوده صدایی این ساز معمولاً یک اکتاو است، اما نوازندگان ماهر میتوانند نتهای بیشتری را نیز با آن اجرا کنند.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره رگلاژ گیتار کلاسیک چیست؟ بیابید.
کرناهای امروزی
ساز کرنا در زمان حاضر هم به صورت محدود ساخته میشود و از آن استفاده میگردد. در ادامه به تفاوتها و شباهتهای کرنای قدیم و کرنای امروزی میپردازیم. نخستین تفاوت این دو نوع کرنا، اندازهی آنهاست. کرناهای امروزی معمولاً طولی بین ۷۵ تا ۱۱۰ سانتیمتر دارند؛ در حالی که در گذشته طول برخی از کرناها به ۱۷۰ سانتیمتر نیز میرسید.
تفاوت دوم به شیوهی نواختن آن مربوط میشود. در گذشته کرنا تنها همراه با دهل و نقاره نواخته میشد؛ اما امروزه برخی از هنرمندان کوشیدهاند تا کرنا را در قالب گروههای موسیقی به کار بگیرند. به عنوان مثال، خسرو سلطانی در قطعهی «نوباهنگ کهن» به همراه حسین علیزاده، از سازهای سرنا و کرنا استفاده کرد. همچنین این هنرمند در اثر «ماهور کبیر» با ارکستر سمفونیک اتریش به نواختن کرنا پرداخت.
شباهت کرنای امروزی و گذشته در ملیت نوازندگان آن است. همانگونه که پیشتر اشاره شد، خاستگاه اصلی کرنا منطقهی فارس بوده و امروزه نیز بیشتر نوازندگان این ساز در مناطقی نزدیک به فارس زندگی میکنند. مردمان لر بختیاری، قشقایی، کهگیلویه و بویراحمد، لر ممسنی و خوزستان از جمله نوازندگان کرنا در دورهی معاصر هستند.
ردپای ساز کرنا در ادبیات
یکی از نشانههایی که ثابت میکند کرنا سازی با ریشهی کاملاً ایرانی است، متون ادبی کهن ما هستند. شاعران بزرگ و نامداری همچون فردوسی، نظامی و خاقانی در سرودههای خود بارها از نام این ساز استفاده کردهاند. در ادامه نمونههایی از این ابیات را مشاهده میکنید:
فردوسی
بنا به فرمان او، درِ دربار با نوای کرنا آراسته شد. همراه با صدای سنج و شیپورهای هندی، نوازندگان چنان باصدای بلند کرنا نواختند که گویی فیلان به حرکت درآمدهاند و جهان از نغمهی کرناها پر شده است.
برای گسترش دانش خود، به مقاله گلیساندو چیست ؟ سر بزنید.
نظامی
در دلها، از صدای مهیب شیپور جنگ، جرات و جسارت رخت بربست.
ناگهان، ناقوس با صدایی بلند و هراسانگیز به صدا درآمد و با شنیدن آوای کرنا، خونی تازه در رگها به جوش آمد.
خاقانی
حاجی فریادی میزند که از هیبت آن، شیطان کر میشود و از او، همانند صدای شیپور سلیمان، نغمهی ققنوس به گوش میرسد.