ویولن سل یک ساز موسیقی است که با کشیدن آرشه روی سیمهایش نواخته میشود و از اعضای خانواده ویولن به شمار میآید. این ساز از نظر وسعت صدا، در محدوده متوسط میان سازهای این خانواده قرار میگیرد. ویولن سل که در زبان فرانسوی و ایتالیایی با همین نام شناخته میشود و در انگلیسی به آن چلو میگویند، دارای صدایی غنی، عمیق و دلنشین است. در ادامه این نوشته از وبلاگ یافتو، بیشتر با این ساز آشنا خواهید شد.
آشنایی با ساز ویولن سل
ویولن سل سازی است با ابعاد بزرگ و وزن نسبتاً سنگین. نوازنده برای اجرا با این ساز روی یک صندلی مینشیند و آن را با کمک یک میله فلزی که در بخش پایینی ساز قرار دارد، روی زمین و در میان پاهای خود ثابت نگه میدارد.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب تفاوت گارمون با آکاردئون را بخوانید.
این ساز از ویولن و ویولا (ویولن آلتو) بزرگتر است. از ویولن سل هم به صورت تکنوازی (سُلو) و هم در گروههای موسیقی مانند ارکسترهای مجلسی و ارکسترهای سمفونیک استفاده میشود.
در اینجا میتوانید اطلاعات کاملتری درباره شهرام ناظری ، شوالیه آواز ایران بیابید.
ویولن سل به عنوان یک ساز ثابت در ارکسترهای استاندارد شناخته میشود و معمولاً در بخش صدای باسِ گروه زهیها قرار میگیرد. همچنین در بسیاری از گروههای موسیقی دیگر نیز حضور دارد. آثار زیادی مانند کنسرتوها و سوناتها برای این ساز نوشته شده است.
توصیه میکنیم حتماً مقاله آشنایی با ساز بادی دوزله را مطالعه کنید.
تا پایان قرن هفدهم، از ویولن سل بیشتر به عنوان سازی همراهکننده و برای اجرای نتهای بم در ارکستر استفاده میشد. به تدریج با آشکار شدن قابلیتهای ویژه و توانایی بالای این ساز در اجرای ملودی و تکنوازی، کاربرد آن گستردهتر شد.
کوک سیم
سیمهای این ساز از بالا به پایین، یا از نازک به کلفت، با این نتها کوک میشوند: سیم اول «لا»، سیم دوم «ر»، سیم سوم «سل» و سیم چهارم «دو». کوک سیمهای ویولنسل یک اکتاو پایینتر از ویولا است.
به خاطر محدوده صدایی گسترده این ساز، برای نوشتن نتهای آن از سه کلید متفاوت استفاده میشود: برای نتهای بخش بم از کلید «فا» در خط چهارم، برای نتهای بخش میانی از کلید «دو» در خط چهارم و برای نتهای بخش زیر یا بالا از کلید «سل» استفاده میکنند.
اجزای ساز ویولن سل یا چلو
بدنه ساز ویولنسل یا چلو
ابعاد ساز حدود ۷۵.۵ سانتیمتر است و شکل آن شبیه به یک جعبه است.
بدنهٔ ویولنسل (چلو) شامل صفحهٔ جلویی با دو سوراخ صوتی به شکل حرف F، صفحهٔ پشتی و دیوارههای کناری میباشد.
سیمهای این ساز معمولاً در طولی بین ۶۸ تا ۷۰ سانتیمتر مرتعش میشوند. ویولنسل چهار سیم دارد که با فاصلههای پنجم کوک میشوند. نتهای این سیمها به ترتیب از بم به زیر عبارتند از: دو (C2)، سل (G2)، ر (D3) و لا (A3).
جنس سیمها میتواند از مواد مختلفی مانند روده، فلزات (نقره، مس، آلومینیوم، فولاد) یا نایلون باشد.
برای گسترش دانش خود، مقاله بیوگرافی سعدی افشار را مطالعه کنید.
آرشه ساز ویولنسل یا چلو
طول آرشه حدود ۷۱ تا ۷۳ سانتیمتر است. دسته آن از چوب پرنامبوکو ساخته شده و قسمت سر و پایه آن (فراگ) قابلیت تنظیم دارد. این آرشه در مقایسه با آرشه ویولن، کوتاهتر و دارای وزن بیشتری است.
میلهای فولادی در انتهای ساز ویولنسل (چلو) قرار دارد.
در کل، طول ساز ویولنسل نزدیک به ۱۲۵ سانتیمتر است.
مقاله استاد نورعلی برومند ،پزشکی که نابینا شد حاوی اطلاعات جامعی است.
وسیلهای به نام صداگیر (mute) برای ویولنسل به کار میرود. این قطعه که شکلی شانهمانند دارد، معمولاً از فلز یا چوب افرا ساخته میشود و وظیفه آن کاهش ارتعاشات خرک ساز است.
این موضوع را بهتر بشناسید با مطالعه ساز قارمون یا گارمون چیست؟.
جنس ساخت:
ویولنسل معمولاً از چوب ساخته میشود، ولی گاهی در ساخت آن از مواد دیگری مانند فیبر کربن یا آلومینیوم هم استفاده میکنند.
در ویولنسلهای کلاسیک، صفحهٔ رویی معمولاً از چوب کاج است. صفحهٔ پشتی، کنارهها و دستهٔ ساز نیز اغلب از چوب افرا ساخته میشوند. البته گاهی برای قسمتهای پشت و کنارهها از چوبهایی مثل سپیدار یا بید هم بهره میبرند.
برای چسباندن قسمتهای مختلف ویولنسل، معمولاً از چسب حیوانی استفاده میشود. این نوع چسب این مزیت را دارد که اگر روزی نیاز به تعمیر ساز باشد، به راحتی میتوان قطعات را از هم جدا کرد. این چسب نسبت به بدنهٔ ساز مقاومت کمتری دارد؛ بنابراین اگر فشاری به ساز وارد شود، ابتدا محل چسب باز میشود و از ترک خوردن صفحات ساز جلوگیری میکند.
جنس آرشه :
آرشههای کلاسیک معمولاً از چوب درخت برزیل تهیه میشوند. با این حال، امروزه در ساخت آرشه از مادهای به نام فیبر کربن نیز استفاده میگردد که استحکام بالاتری دارد. همچنین در آرشههای کمهزینهتر، از فایبرگلاس بهره میبرند.
به طور معمول، طول یک آرشه حدود ۷۳ سانتیمتر و پهنای آن نزدیک به ۱٫۵ سانتیمتر است.
موی آرشههای مرسوم یا از جنس موی دم اسب است یا از نوع مصنوعی آن. این موها پس از مدتی کارکرد، فرسوده میشوند و لازم است تعویض شوند.
تفاوت ویولنسل با ویولن و ویولا
خانواده ویولن سه عضو اصلی دارد: ویولن، ویولا و ویولنسل. این سه ساز به ترتیب صدای زیر، میانه و بم تولید میکنند. ساز کنترباس جزو این خانواده به حساب نمیآید و متعلق به گروه ویول است. این تفاوت را میتوان از شانههای مورب و فرم بدنه آن تشخیص داد. این دسته از سازها در قرن هفدهم میلادی در ایتالیا ساخته شدند.
ویولن، ویولا، ویولنسل و کنترباس معمولاً چهار سیم دارند. البته کنترباس گاهی سه سیم و به ندرت پنج سیم نیز دیده میشود. در واقع کنترباس از نظر ظاهری هم با سه ساز دیگر تفاوتهایی دارد. همه این سازها از سه بخش اصلی تشکیل شدهاند: «بدنه»، «دسته» و «سر».
مقاله آشنایی با دیجیریدو ،یک ساز بادی چوبی منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
بدنه یک جعبه توخالی است که نقش تقویتکننده صدا را ایفا میکند. دسته سازهای این خانواده پردهبندی ثابت (مانند گیتار) ندارد و نوازنده میتواند انگشت خود را در هر نقطه از طول سیم قرار دهد. به همین دلیل تولید هر نُت و صدای میانی بین نُتها ممکن است.
در بخش «سر» ساز، جعبهای به نام گوشیها قرار دارد و در انتهای آن، چوب به شکل یک پیچ یا حلزون به سمت جلو تاب خورده است. از نظر ساختار کلی، سه ساز اول بسیار شبیه به هم هستند، در حالی که کنترباس کمی با آنها تفاوت دارد.
با این که ویولن و ویولا با هم فرق دارند، ولی شباهت ظاهری زیادی به یکدیگر دارند. تشخیص ویولنسل از ویولن و ویولا معمولاً آسانتر است.
در حالت کلی ، تفاوتهای بین ویولنسل و ویولن و ویولا بدین گونه است :
صدای ویولنسل، گستردهتر و بمتر از ویولن و ویولا است.
ابعاد بدنهٔ ویولنسل نیز معمولاً بزرگتر از این دو ساز است.
روش نواختن آن هم متفاوت است. نوازنده ویولنسل، ساز را روی زمین ثابت میکند و در حالت نشسته مینوازد؛ در حالی که ویولن و ویولا روی شانه و زیر چانه قرار میگیرند.
تاریخچه
سازهایی که در گروه ویولن قرار میگیرند، ریشه در ساز ایتالیایی «ویولا دا براچیو» دارند که حدود سالهای ۱۵۲۰ تا ۱۵۵۰ در شمال ایتالیا ساخته شد.
از همان آغاز، این گروه از سازها شامل نمونههای باس نیز میشدند. این سازهای باس در ابعاد گوناگون و با کوکهای متفاوت ساخته میشدند و نامهای مختلفی نیز داشتند؛ مانند: «باسو دی ویولا دا براچیو» یا «باسو دا براچیو».
در ایتالیای سال ۱۶۰۰، در فرانسه با نام «باس د ویولن»، در انگلستان «باس ویولن» و در مناطق آلمانیزبان در سده شانزدهم با نامهایی چون «گروس گایگن»، «کلاین گایگن» یا «پولیشه گایگن» شناخته میشدند.
توصیه میشود به مطالعه مقاله تفاوت گیتار آکوستیک و کلاسیک ادامه دهید.
نخستین ویولن سل
ویولن سل برای اولین بار در میانههای قرن شانزدهم میلادی ساخته شد. در ابتدا به آن «ویولن باس» میگفتند، اما کمکم نام آن به «ویولنسل» تغییر کرد که در زبان ایتالیایی به معنای «ویولن نسبتاً بزرگ» است. نخستین سازنده شناختهشده این ساز (البته نه مخترع اصلی آن) فردی به نام آندره آماتی بود که یک ویولنسل برای شارل نهم، پادشاه فرانسه ساخت.
در نیمه اول قرن شانزدهم، هنگامی که خانواده ویولن از ساز قدیمیتری به نام ویولا دا براچیو پدید آمد، سازها در سه محدوده صدایی ساخته میشدند: سوپرانو (صدای زیر)، آلتو/تنور (صدای میانی) و باس (صدای بم).
از پیشگامان ساخت ویولنسل، میتوان به سازندگان مشهور ویولن یعنی آندریا آماتی، گاسپارو دا سالو و پائولو ماگینی اشاره کرد. سازهای ساختهشده توسط آنها با بدنهای حدود ۸۰ سانتیمتر، از ویولنسلهای استاندارد امروزی بزرگتر بودند.
این اندازه جدید، راه را برای ابداع و پیشرفت تکنیکهای تکنوازی روی ویولنسل هموار کرد. لوجیو بوچرینی را میتوان مهمترین حامی و نماینده این اندازه جدید دانست. او که استاد و آهنگسازی چیرهدست در نواختن این ساز بود، روشهای نوازندگی را گسترش داد. استفاده از تکنیکهایی مانند ترمولو، هارمونیکها و نواختن نزدیک به خرک (سول پونتیچلو) را بیشتر کرد و ملودینوازی در محدودههای صدایی بالا را نیز توسعه داد.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب استفاده از ساز دیجیریدو در علم پزشکی را بخوانید.
توصیه میکنیم حتماً مقاله چند نکته مهم که باید پیش از خرید ساز هنگ درام بدانید را مطالعه کنید.
بوچرینی از نخستین کسانی بود که ویولنسل را صرفاً به عنوان یک ساز همراهیکننده بم در نظر نمیگرفت. او به ویولنها و ویولاهای بخش دوم نیز نقشهای ملودیک بیشتری میداد. به همین دلیل، بوچرینی را میتوان یکی از پیشگامان در نوشتن قطعات چهارنفره و پنجنفره برای سازهای زهی به شمار آورد.
در قرن هفدهم در ایتالیا، اصطلاح «ویولن» به طور کلی برای نامیدن همه سازهای آرشهای بزرگ به کار میرفت (این واژه از ریشه «ویولا» و پسوند «one» به معنای «ویولای بزرگ» تشکیل شده بود). در آغاز قرن هفدهم، این کلمه هم برای سازهای بم از خانواده ویول و هم از خانواده گامبا استفاده میشد. تنها از میانههای این قرن بود که این نام، ویژه سازهای بم از خانواده ویولن شد.
نوازندگان مطرح جهانی
پیر فورنیه؛ لوئیجی بوکرینی؛ آدرین-فرانسوا سروه؛ پابلو کسل؛ ناتالیا گاتمن؛ استیون ایزرلیس؛ یویوما؛ میشا مایسکی؛ دیوید پوپر؛ ژاکلین دو پره؛ مستیسلاو روستروپویچ؛ هاینریش شیف؛ یانوس استارکر؛ پال تورتلیر
برای یادگیری پیشرفته، به گام فا مینور چیست؟ مراجعه کنید.
نوازندگان مطرح ایرانی
آنکیدو دارش؛ ملانی آوانسیان؛ آتنا اشتیاقی؛ شهرزاد بهشتیان؛ محمد عیسی پورتراب؛ محسن تویسرکانی؛ داوود جعفری امید؛ همایون خسروی؛ ژابیر زربخش؛ عباس ظهیرالدینی؛ کریم قربانی؛ فوزیه مجد
برای یادگیری پیشرفته، به با گام دیاتونیک آشنا شوید مراجعه کنید.