سازهای تنبور و سهتار ممکن است در ابتدا شبیه به هم به نظر برسند، اما در واقع با یکدیگر تفاوتهای زیادی دارند. در این نوشته از وبلاگ یافتو، این تفاوتها را بررسی کردهایم. اگر دوست دارید بیشتر با فرق میان تنبور و سهتار آشنا شوید، تا پایان این مطلب با ما همراه باشید.
ساز تنبور
تنبور یک ساز قدیمی است که ریشه آن به ایران و اعراب میرسد و از دسته سازهای شبیه به عود محسوب میشود. این ساز را میتوان قدیمیترین ساز زهی دانست که با زخمه زدن نواخته میشود و اولین سازی است که دارای کاسه، دسته بلند و سیم بوده است. پژوهشها نشان میدهد که قدمت تنبور به ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد میرسد.
تنبور دارای دستهای دراز و کاسهای شبیه به گلابی است و معمولاً آن را از چوب درخت توت میسازند. کاسه این ساز به دو شکل ساخته میشود: نوع یکتکه که از گذشته رواج داشته، و نوع چندتکه که در سالهای اخیر با الهام از کاسه سهتار ساخته شده است.
درازای تنبور حدود ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر است و سه سیم دارد؛ یک سیم به عنوان واخوان و دو سیم اصلی. در گذشته، همانطور که فارابی اشاره کرده، از یک یا دو سیم اصلی استفاده میکردهاند، اما امروزه معمولاً سه سیم دارد. این ساز در مجموع چهارده پرده دارد و فاقد ربعپرده است.
مقاله با اصطلاح فرم سونات آشنا شوید منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
ساز سه تار
سهتار یکی از سازهای سنتی ایران است که با زخمه زدن نواخته میشود. این ساز معمولاً با ناخن انگشت سبابه دست راست (برای کسانی که با دست راست مینوازند) به صدا درمیآید. سهتار چهار سیم دارد که جنس آنها از فولاد و برنز است و در امتداد طول ساز از قسمت پایین (کاسه) تا بالای دسته کشیده شدهاند. روی دستهی سهتار، ۲۸ پردهی متحرک وجود دارد که معمولاً از جنس رودهی حیوانات یا نوعی نخ مخصوص ساخته میشوند. صدای سهتار نرم و آرام است و محدودهی صوتی آن از نتهای بسیار بم تا نتهای نسبتاً زیر را در برمیگیرد که در مجموع حدود سه اکتاو میشود.
سهتار در دستهی سازهایی مانند دوتار و تنبور قرار میگیرد و امروزه در گروه سازهای ایرانی و با پردهبندی نزدیک به تار شناخته میشود. صدای این ساز لطیف و مخملی است و در ساخت آن از چوب، فلز و رشتههای از جنس زه یا نایلون استفاده میشود.
مقاله تاریخچه سیاه بازی منبع بسیار خوبی برای یادگیری بیشتر است.
هر سازی با توجه به ویژگیهای فنی و ساختاری خود، امکانات و قابلیتهای اجرایی خاصی دارد که به نوازنده اجازه میدهد تکنیکهای گوناگونی را روی آن پیاده کند. سهتار نیز تکنیکهای مخصوص به خود را دارد. این ساز معمولاً در حالت نشسته و به صورت افقی روی پا گذاشته میشود، به طوری که دستهی آن در سمت چپ و کاسهی صدا در سمت راست نوازنده قرار گیرد. نوازنده با انگشتان دست چپ پردهها را میفشارد و با ناخن انگشت اشارهی دست راست به سیمها ضربه میزند. همچنین به دلیل سبک بودن سهتار، برخی نوازندگان ترجیح میدهند آن را در حالت ایستاده بنوازند.
تفاوت ساز تنبور و سه تار
بر اساس اطلاعات موجود، ساز سهتار با الهام از ساز تنبور ساخته شده است. به همین دلیل، این دو ساز شباهتهای زیادی به هم دارند. تنبور که به نوعی نیای سهتار محسوب میشود، با تمام انگشتان دست نواخته میشود. در مقابل، سهتار معمولاً فقط با سه انگشت اشاره، وسط و حلقه نواخته میشود؛ البته استثناهایی هم در این زمینه وجود دارد.
از دیگر تفاوتهای تنبور و سهتار میتوان به تعداد پردهها و سیمهای آنها اشاره کرد. تنبور دارای چهار سیم است. سهتار هم مانند تنبور چهار سیم دارد، اما سیم چهارم آن جدیدتر است و بعدها به این ساز اضافه شده است. دربارهی پردهها نیز باید گفت که سهتار معمولاً بین ۲۵ تا ۲۸ پردهی متحرک روی دسته دارد، در حالی که تنبور بین ۱۳ تا ۱۶ پرده دارد.
توصیه میشود به مطالعه مقاله نقاره زنی چیست؟ ادامه دهید.
تفاوت مهم دیگر این است که ساز سهتار بهخودیخود نمیتواند در یک اجرای گروهی حضوری پررنگ داشته باشد، چون حجم صدای آن کم است؛ مگر اینکه از ابزارهای الکترونیکی برای تقویت صدا استفاده شود. به همین دلیل، برای نواختن این ساز بهتر است از محیطی آرام و به دور از سر و صدا استفاده کرد تا صدای آن به خوبی شنیده شود.
سایر تفاوت های بارز سه تار و تنبور
ساز سهتار از چهار سیم فلزی (از جنس فولاد و برنج) تشکیل شده که در امتداد طول دسته، از قسمت کاسه تا انتهای پنجه کشیده شدهاند. جالب است بدانید در گذشته این ساز تنها سه سیم داشت و بعدها یک سیم به آن اضافه شد.
ساز تار معمولاً دو یا سه سیم دارد و با چهارده پرده که به فاصلههای اکتاو تنظیم شدهاند، نواخته میشود.
تنبور در مقایسه با سهتار، دستهای کوتاهتر و کاسهای بزرگتر دارد. همچنین کاسه سهتار از کاسه تنبور کوچکتر است و جنس رویه آن از چوب میباشد.
برای یادگیری پیشرفته، به آشنایی با ساز کهن و حماسی نقاره مراجعه کنید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، مسعود زاهدی پور مدرس تار و سهتار را از دست ندهید.
تنبور بهطور سنتی چهارده پرده (دستان) و دو سیم دارد، اما امروزه بیشتر نمونههای آن با سه سیم ساخته میشوند. در مقابل، سهتار دارای بیستوپنج پرده متحرک است که معمولاً از جنس روده حیوانات یا ابریشم ساخته میشوند.
برای ساخت کاسه تنبور معمولاً از چوب درخت توت استفاده میشود و دسته آن از چوب گردو است. گاهی نیز برای تزئین از چوبهایی مانند شمشاد، عناب یا آبنوس بهره میبرند.
در ساخت سهتار نیز از چوبهایی مثل گردو و توت برای بخشهای اصلی مانند بدنه، صفحه و دسته استفاده میشود. سیمها از جنس فلز (برنج و فولاد) هستند و برای تزئین قسمتهایی مثل دسته، شیطانک و سیمگیر از استخوان بهره میگیرند.
ساز تنبور معمولاً دو یا سه گوشی دارد (در برخی انواع غیرمعمول تا پنج گوشی) که از چوب بید ساخته میشوند. این ساز جعبه گوشی (لانه کوک) ندارد و گوشیها مستقیماً در سوراخهای تعبیهشده روی دسته قرار میگیرند.
دسته سهتار بین ۴۰ تا ۴۸ سانتیمتر طول دارد. بخشی که گوشیها در آن قرار میگیرند حدود ۱۲ سانتیمتر است و پهنای دسته نیز حدود ۳ سانتیمتر میباشد.
توصیه میکنیم حتماً مقاله فرم پرلود در موسیقی به چه فرمی گفته می شود؟ را مطالعه کنید.
اگر به این موضوع علاقه دارید، حتماً فوگ فرمی مهم و بنیادی در موسیقی باروک را بخوانید.
در تنبور، طول دسته به همراه سرپنجه بین ۴۳ تا ۵۴/۷ سانتیمتر است و بدون سرپنجه ۳۵ تا ۴۱/۵ سانتیمتر. بنابراین سرپنجه حدود ۱۲ تا ۱۳/۷ سانتیمتر طول دارد. عرض دسته تنبور نیز بین ۲ تا ۳ سانتیمتر متغیر است.
مقاله صدای سه بعدی چیست؟ حاوی اطلاعات جامعی است.
وسعت صدای سهتار نزدیک به سه اکتاو است. اما تنبور به دلیل داشتن کاسه بزرگتر، صدایی با حجم و طنین بیشتر تولید میکند.
برای درک عمیقتر این موضوع، مطلب آشنایی با انواع سیم های سنتور را بخوانید.